Polsko-rosyjska współpraca gospodarcza

 

 

1. Polsko-rosyjska wymiana handlowa

Pierwsze lata transformacji rynkowej w krajach postsocjalistycznych były dobrym okresem rozwoju polsko-rosyjskiej wymiany handlowej. Dekada lat 90. zakończyła się jednak załamaniem polsko-rosyjskiego handlu, głównie w efekcie kryzysu 1998 roku, gwałtownej deprecjacji rubla[1], podrożenia importu do Rosji i recesji[2]. Istotnym czynnikiem potęgującym swoisty szok pokryzysowy wśród polskich eksporterów było także dość długo obecne w ich świadomości przeświadczenie o faktycznych lub iluzorycznych atutach, jakie posiadają w stosunku do konkurentów zagranicznych, wynikające z zażyłych kontaktów z partnerami rosyjskimi, zbudowanych w czasach RWPG, podobieństwa języków i mentalności. To przeświadczenie i oparta na nim w znacznej mierze praktyka funkcjonowania polskich eksporterów w kontaktach z rynkiem rosyjskim zostały w warunkach kryzysu szczególnie surowo zweryfikowane[3]. Skutkiem tej i innych przyczyn, wkrótce po wybuchu kryzysu (wrzesień 1998 r.) polski eksport do Rosji uległ drastycznemu załamaniu i dopiero w 2004 r. przekroczył poziom sprzed kryzysu[4]. Ilustruje to poniższe zestawienie.

 

Tabela 1. Skala i dynamika obrotów handlowych Polski z Rosją w latach 19972006

 

 

W mln USD

Dynamika (analogiczny okres poprzedniego roku = 100)

Eksport

Import

Saldo

Eksport

Import

1997

155

2 685

– 530

130,3

106,3

1998

597

2 372

– 775

74,1

88,3

1999

710

2 676

– 1 966

44,5

112,8

2000

862

4 619

– 3 757

121,4

172,6

2001

059

4 422

– 3 363

122,9

95,7

2002

332

4 407

– 3 075

125,8

99,7

2003

512

5 215

– 3 703

113,5

118,3

2004

843

6 391

– 3 548

188,0

122,6

2005

961

8 986

– 5 025

139,3

140,6

2006

3 760

9 739

– 5 979

118,6

135,0

 

Źródło: DAP Ministerstwa Gospodarki na podstawie danych GUS.

 

Analizując czynniki warunkujące handel zagraniczny i dwustronne relacje Polska–Rosja, należy zwrócić uwagę na podstawy prawne. Stosunki gospodarcze pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Federacją Rosyjską reguluje wiele umów i porozumień dwustronnych. Wśród najbardziej istotnych należy wymienić: Traktat o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy z 22 maja 1992 roku; Traktat o handlu i współpracy gospodarczej z 25 sierpnia 1993 roku (powołujący Wspólną Polsko-Rosyjską Komisję Handlu i Współpracy Gospodarczej); Umowę w sprawie unikania podwójnego opodatkowania z 22 maja 1992 roku; Umowa o komunikacji lotniczej z 26 lipca 2002 roku; Porozumienie o budowie systemu gazociągów dla tranzytu gazu rosyjskiego przez terytorium Polski i dostawach gazu do Polski z 25 sierpnia 1993 roku; Umowę o współpracy transgranicznej z 2 października 1992 roku; Umowę w dziedzinie kwarantanny i ochrony roślin z 5 maja 1994 roku; Umowę w sprawie przejść granicznych z 22 maja 1992 roku; Porozumienie o współpracy celnej z 18 lutego 1995 roku; Porozumienie o współpracy w walce z przestępstwami w sferze gospodarczej z 11 czerwca 2002 roku; Umowę o współpracy w dziedzinie ochrony środowiska z 25 sierpnia 1993 roku; Umowę o współpracy w dziedzinie zapobiegania awariom przemysłowym, klęskom żywiołowym i likwidacji ich skutków z 25 sierpnia 1993 roku; Umowę o zasadach zatrudniania obywateli polskich na terytorium FR oraz obywateli rosyjskich na terytorium RP z 15 marca 1994 roku; Umowę o współpracy w dziedzinie polityki antymonopolowej z 15 marca 1994 roku; Umowę o wzajemnych stosunkach i współpracy w dziedzinie gospodarki rybnej z 5 lipca 1995 roku; Porozumienie między Polskim Centrum Badań i Certyfikacji a Gosstandartem Rosji w sprawie wzajemnego uznawania raportów z badań z 18 lipca 1994 roku; Umowę o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych z 16 września 1996 roku; Umowę o współpracy w dziedzinie turystyki z 17 stycznia 2002 roku; Konwencję konsularną z 22 maja 1992 roku; Umowę o współpracy w dziedzinie kultury, nauki i oświaty z 25 sierpnia 1993 roku. Generalnie rzecz biorąc, podstawowe kwestie prawne w stosunkach gospodarczych pomiędzy Polską a Rosją zostały uregulowane w pierwszej połowie lat 90. Niestety nadal brakuje umowy o wzajemnej ochronie inwestycji w Polsce i w Rosji.

Zmiany w relacjach dwustronnych spowodowało wejście Polski 1 maja 2004 roku do Unii Europejskiej. Nastąpiło wtedy wypowiedzenie dwustronnego Traktatu o handlu i współpracy gospodarczej z sierpnia 1993 roku. Od tego czasu obie strony obowiązują regulacje unijne. Określa to Porozumienie o partnerstwie i współpracy między UE a Rosją, które weszło w życie 1 grudnia 1997 roku. Zmiany dotyczą wprowadzenia standardów UE, ruchu wizowego, opłat celnych itd. Można przypuszczać, że obecność Polski w Unii wzmocni jej pozycję w handlu z Rosją, umożliwi polskim firmom korzystanie z unijnych form wspierania handlu z zagranicą. Jednakże Rosja zgłosiła swoje uwagi co do zasadności wypowiedzenia Traktatu z 1993 roku, starając się wytargować pewne ustępstwa ze strony Unii przy okazji wejścia Polski w jej struktury.

Obroty handlowe Polski z Rosją w 2006 roku, według danych polskiej statystyki, wynosiły ogółem 13 499,6 mln euro[5]. Eksport polskich towarów do Rosji osiągnął wartość 3 760,6 mln euro, natomiast wartość importu wyniosła 9 739,0 mln euro. Według opinii Ministerstwa Gospodarki, Rosja jest niemal wyłącznym dostawcą ropy naftowej i gazu ziemnego do Polski i dlatego w 2006 roku zajmowała drugie miejsce na liście polskich rynków importowych. W tym samym czasie Rosja zajmowała szóste miejsce na liście odbiorców polskich towarów. Tak więc Rosja jest nadal liczącym się partnerem handlowym Polski, po ponad 15 latach od rozpadu ZSRR, załamaniu wymiany handlowej i niezbyt korzystnym klimacie politycznym w obydwu krajach. Na spotkaniu przywódców Polski i Rosji w lutym 2008 roku, prezydent Rosji W. Putin, zwracając się do polskiego premiera D. Tuska, stwierdził nawet sarkastycznie, że mimo wielu wysiłków polityków, polsko-rosyjskich stosunków gospodarczych „nie udało się zepsuć”.

Oprócz niesprzyjającego klimatu politycznego, w polsko-rosyjskiej współpracy handlowej Polska doświadcza negatywnych skutków kryzysu gospodarczego, który miał miejsce w Rosji w 1998 roku. Wolno zwiększa się eksport, co świadczy o stopniowym powrocie niektórych polskich towarów na rynek rosyjski. W 2006 roku deficyt obrotów towarowych wynosił 5 978,4 mln euro.

Struktura towarowa polskiego eksportu do Rosji jest bardzo zróżnicowana. Największy udział w nim mają dostawy maszyn i urządzeń przemysłu elektromaszynowego – 30%, chemicznego – 22%, artykułów spożywczych – 11,5%, drewna, papieru i surowca dla przemysłu papierniczego. W ostatnich latach można zaobserwować zróżnicowanie konkurencyjności poszczególnych towarów w polskim eksporcie do Rosji. Sytuacja taka dotyczyła między innymi grupy rolno-spożywczej. Wysoka konkurencyjność dotyczyła mrożonego mięsa wołowego – ale zablokowanie importu przez Rosję radykalnie zmieniło sytuację na gorszą – jabłek, przetworów warzywnych, wyrobów piekarniczych, produktów mleczarskich i masła, sadzonek i roślin, mączek mięsnych.

W strukturze towarowej importu z Rosji dominują produkty mineralne, przede wszystkim dostawy ropy naftowej i gazu ziemnego oraz rudy żelaza, których udział w 2006 roku stanowił aż 88%. Wielkość importu tych produktów w handlu z Rosją od kilku lat pozostaje na zbliżonym poziomie. Na wszystkie pozostałe grupy towarowe przypada zaledwie 11% wartości dostaw, wśród których wyróżniają się metale nieszlachetne i wyroby z nich, oraz produkty chemiczne.

Niewielka jest natomiast wartość polskich inwestycji w Rosji, aczkolwiek sytuacja powoli się zmienia. Według różnych szacunków wartość skumulowana polskich inwestycji wynosi nie więcej niż 300 mln USD (w 2006 roku Polacy zainwestowali – mimo nieprzychylnego klimatu politycznego – 95,2 mln USD). Największym przedsięwzięciem inwestycyjnym jest warta 119,7 mln USD inwestycja Pfleiderer Grajewo, która uruchomiła zakład płyt wiórowych w Nowogrodzie Wielkim. Do znaczących inwestorów zalicza się firma FORTE, Bioton oraz TAMO Bella. Według danych Państwowej Izby Rejestracyjnej FR, w Rosji zarejestrowanych jest około 490 przedsiębiorstw z częściowym udziałem polskiego kapitału, około 180 przedsiębiorstw ze 100% polskim kapitałem, ponad 20 filii oraz ponad 70 przedstawicielstw polskich przedsiębiorstw. Stosunkowo duża część polskich inwestycji w Rosji ulokowana została w sferę pośrednictwa oraz handlu wewnętrznego i zagranicznego. W strukturze polskich inwestycji w Rosji dominują niewielkie przedsięwzięcia. Z danych Państwowej Izby Rejestracyjnej wynika, iż zaledwie w 15 przedsiębiorstwach polski wkład do kapitału założycielskiego przekraczał ekwiwalent 100 tys. USD.

Oceniając aktywność polskich podmiotów gospodarczych w Rosji, należy stwierdzić, że niektóre polskie firmy są zainteresowane założeniem firmy córki w tym kraju. Preferowaną formą działalności gospodarczej jest rejestracja spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub działalność poprzez przedstawiciela. Jednak pomimo dużego werbalnego zainteresowania rynkiem rosyjskim liczba nowo rejestrowanych firm jest nadal niewielka. Jest to spowodowane między innymi wysokimi kosztami procedur rejestracyjnych, a także problemami prawnymi związanymi z ustawą o zatrudnianiu obcokrajowców. Ze względu na wysokie stawki celne oraz posiadane wolne moce przerobowe w Polsce, niektóre firmy decydują się na przeniesienie produkcji do Rosji. Argumentem przyciągającym polskie firmy na rynek rosyjski jest niższe niż w Polsce opodatkowanie osób fizycznych i prawnych, wyższy popyt na produkowane towary.

Obok wymiany handlowej prowadzonej przez struktury komercyjne, należy wskazać wspólnie realizowane przez Polskę i Rosję rządowe projekty gospodarcze. Najważniejszym z takich jest budowa gazociągów dla tranzytu gazu rosyjskiego przez terytorium Polski. Prowadzone uzgodnienia dotyczyły projektu budowy gazociągu, przebiegającego przez terytorium Polski i umożliwiającego stronie rosyjskiej przesyłanie gazu do Europy Zachodniej z pominięciem Ukrainy. Stosunek obu krajów do możliwości i celowości realizacji tego projektu ulegał zmianom w czasie. Polska zwracała uwagę, że przebieg trasy gazociągu powinien uwzględniać polskie uwarunkowania ekologiczne. Strona rosyjska rozważała również możliwość realizacji projektów alternatywnych. Opracowany został – bardzo krytykowany przez Polskę – projekt budowy gazociągu z terytorium Rosji przez Morze Bałtyckie do Niemiec. Rosja wystąpiła też z propozycją zawarcia „Porozumienia o współpracy w dziedzinie długoterminowych dostaw ropy naftowej do Polski i jej tranzytu do krajów trzecich”. Rokowania są jednak bardzo trudne, nawet spotkanie premiera Tuska z prezydentem W. Putinem w lutym 2008 roku nie przyniosło zmian w stanowiskach stron.

W dziedzinie elektroenergetyki oba kraje pracują nad projektami ukierunkowanymi na rozwój sieci elektroenergetycznych, budowę linii przesyłowych wysokiego napięcia, a także prowadzą negocjacje w sprawie określenia możliwości połączenia systemu elektroenergetycznego Rosji z europejskim systemem UCTE, do którego należy Polska. Oceniając współpracę gospodarczą Polska–Rosja, nie sposób pominąć barier, jakie napotykają polskie firmy. Najtrudniejsze do pokonania są bariery polityczne. Jednym z najważniejszych problemów w dostępie polskich towarów do rynku rosyjskiego jest kosztowny i czasochłonny proces certyfikacji produktów. Niekorzystna dla polskich eksporterów jest rosyjska taryfa celna przewidująca dla niektórych produktów tzw. składową wyrażoną w postaci opodatkowania jednostki importowanego towaru. Rosyjskie koncerny naftowe i stalowe wskazywały na ich gorsze traktowanie w ramach procedur prywatyzacyjnych Rafinerii Gdańskiej i polskich hut. Używano argumentów o zagrożeniu politycznym z racji potencjalnego napływu kapitału rosyjskiego do Polski. Rosyjscy przedsiębiorcy wyrażali niepokój utrudnieniami w handlu i współpracy gospodarczej z Polską w związku z przystąpieniem Polski do UE, w tym szczególnie – zasadami wydawania wiz. Rozważając perspektywy rozwoju wymiany handlowej, należy zauważyć, że nieco lepszy klimat dla rozwoju polsko-rosyjskich stosunków gospodarczych stworzyła obecność w Rosji w lutym 2008 roku polskiej delegacji rządowej. Premier RP spotkał się z prezydentem Rosji, premierem i wicepremierem, oraz kandydatem na prezydenta Rosji w wyborach w marcu 2008 roku. Ociepliło to nieco klimat polityczny, aczkolwiek przyszłość pokaże, na ile deklaracje zostaną zrealizowane. Na pewno nie należy się spodziewać przełomu we wzajemnych kontaktach.

Istotne znaczenie dla zwiększenia polskiego eksportu do Rosji i innych krajów tego regionu ma zaangażowanie państwa. Wśród najbardziej skutecznych form wspierania państwa należy wskazać na ubezpieczenia kredytów eksportowych gwarantowanych przez skarb państwa. Statutowo działalnością tą zajmuje się Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych KUKE SA. Ubezpieczenia eksportowe mogą być realizowane w formie ubezpieczenia bezpośredniego, pośredniego (reasekuracji) lub udzielenia gwarancji ubezpieczeniowej przez KUKE SA. Działanie tego instrumentu regulowane jest ustawą z 7 lipca 1994 roku „O gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych”. Oceniając praktyczne wyniki działalności KUKE SA należy wskazać na konieczność bardziej zdecydowanej aktywizacji instrumentów wspierania eksportu.

Kolejną formą wspierania wymiany handlowej są dopłaty do oprocentowania kredytów eksportowych. Podstawą prawną jest ustawa z 8 czerwca 2001 roku „O dopłatach do oprocentowania kredytów eksportowych o stałych stopach procentowych”. W celu dostosowania polskiego systemu oficjalnego wspierania eksportu do regulacji przyjętych w OECD i UE, dotychczasowy system dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych o zmiennych stopach procentowych zastąpiono systemem dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych o stałych stopach procentowych (tzw. DOKE). Banki, z którymi została podpisana umowa DOKE, mogą uzyskać z budżetu państwa, za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego, dopłaty zapewniające stabilizację projektów[6].

Handel zagraniczny ma ogromne znaczenie dla rozwoju gospodarki Rosji. Eksport rosyjskich towarów za granicę zasila gospodarkę rosyjską w tak potrzebne dewizy, które między innymi stabilizują walutę krajową, zwiększając tak zwany Fundusz Stabilizacyjny. Import zaś ma szczególne znaczenie dla rosyjskich przedsiębiorstw, które często sięgają po zagraniczne dobra inwestycyjne (oparte na nowych technologiach i nie mające rosyjskich odpowiedników). Przedmiotem importu jest też żywność oraz dobra konsumpcyjne, które są droższe od rosyjskich substytutów, ale lepsza ich jakość jest powodem, dla którego popyt na nie systematycznie rośnie.

Dla Rosji Polska jest jednym z istotnych, ale jednak drugorzędnych partnerów gospodarczych. W ostatnich latach obroty handlowe z Polską wynosiły około 3,3% ogółu obrotów handlowych Rosji. Plasuje to Polskę wśród 15 największych partnerów handlowych Rosji. Spośród krajów unijnych Polska ma piąte miejsce po Niemczech, Włochach, Holandii i Finlandii[7]. Po przystąpieniu Polski do UE, stała się ona stroną w umowach zawartych pomiędzy Rosją a UE, a więc wobec Polski stosowane są w Rosji takie same regulacje, jak i wobec pozostałych krajów „dalekiej zagranicy” [8].

Rosja eksportuje do Polski głównie ropę naftową i gaz ziemny. Udział innych towarów w eksporcie do Polski jest nieznaczny. Strumień towarowy z Polski do Rosji jest o wiele mniejszy. Kształtuje to saldo wymiany handlowej pomiędzy tymi krajami zdecydowanie na niekorzyść dla Polski. Również inwestycje polskich przedsiębiorców w gospodarkę rosyjską są znikome. Wiele mówi się o chłonności i dużym potencjale rozwojowym rosyjskiego rynku. Jednak nieznajomość ustawodawstwa, praktyki działalności gospodarczej oraz – co jest bardzo istotne – czasowe ochłodzenie stosunków politycznych hamują przypływ inwestycji oraz rozwój handlu pomiędzy Polską a Rosją.

 

 

2. Inwestycje zagraniczne – w tym inwestycje polskie – w Federacji Rosyjskiej[9]

Według danych Federalnej Służby Statystyki Państwowej Federacji Rosji, w 2006 roku napływ inwestycji zagranicznych do Rosji wyniósł 55 109 mln USD (odnotowano wzrost o 2,7% w stosunku do 2005 roku), w tym inwestycje bezpośrednie osiągnęły wartość 13 678 mln USD, inwestycje portfelowe 3 182 mln USD i inwestycje pozostałe 38 249 mln USD.

 

Tabela 2. Inwestycje zagraniczne w Rosji 1999–2006 (w mld USD)

 

 

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Razem

2,10

1,80

3,70

14,30

22,10

31,70

52,40

53,00

Inwestycje bezpośrednie

2,80

2,50

2,70

3,20

7,50

14,80

10,90

28,30

Inwestycje portfelowe

– 0,20

0,30

0,70

2,80

– 0,40

0,80

0,80

8,30

Kredyty i pożyczki

– 0,40

– 0,90

0,80

8,30

15,10

16,20

40,90

16,80

Bezpośrednie inwestycje w sektor niefinansowy

mld USD

4,30

4,20

4,00

4,00

6,80

9,40

13,10

13,70

% PKB

2,20

1,60

1,30

1,20

1,60

1,60

1,70

1,40

% do okresu poprzedniego

126,70

98,00

94,40

100,60

169,90

138,50

138,80

104,60

 

Źródło: Goskomstat, Moskwa 2007.

 

Kierunki napływu inwestycji zagranicznych do Rosji są bardzo zróżnicowane. Na przykład w 2006 roku najwięcej zainwestowały w Rosji firmy zarejestrowane: na Cyprze (9 851 mln USD)[10], w Wielkiej Brytanii (7 022 mln USD), Holandii (6 595 mln USD), Luksemburgu (5 908 mln USD), Niemczech (5 002 mln USD), Francji (3 039 mln USD), na Wyspach Wirginii (2 054 mln USD), w Szwajcarii (2 047 mln USD), USA (1 640 mln USD), Japonii (695 mln USD).

W poszczególnych działach rosyjskiej gospodarki największy udział w napływie inwestycji zagranicznych w 2006 roku miały inwestycje w takie gałęzie, jak: rolnictwo i gospodarka leśna, przemysł wydobywczy, przemysł przetwórczy, produkcja i dystrybucja energii elektrycznej, gazu i wody, budownictwo, handel hurtowy i detaliczny, transport i łączność oraz sektor finansowy.

Łącznie na koniec 2006 roku inwestycje zagraniczne w Rosji wynosiły 142 926 mln USD, w tym inwestycje bezpośrednie 67 887 mln USD (47,5%), inwestycje portfelowe 4 902 mln USD (3,4%), inwestycje pozostałe 70 137 mln USD (49,1%).

Według stanu na koniec 2006 roku, najwięcej kapitału zainwestowały w FR firmy zarejestrowane na Cyprze: 32,2 mld USD (22,6%), w Holandii: 23,5 mld USD (16,4%), w Luksemburgu: 22,9 mld USD (16,0%), w Niemczech: 12,3 mld USD (8,6%), w Wielkiej Brytanii: 11,8 mld USD (8,2%) i USA: 7 698 mln USD (5,4%).

Napływ kapitału zagranicznego do Rosji po 2000 roku przewyższa odpływ kapitału rosyjskiego za granicę[11]. Jeżeli chodzi o rosyjskie inwestycje za granicą, to w 2006 roku wywieziono z Rosji kapitał o wartości 52,0 mld USD. Najwięcej rosyjskich inwestycji w tym okresie skierowano do USA (35,1%), Austrii (25,0%), Niemiec (6,1%), Ukrainy (5,8%), na Cypr (5,2%), do Wielkiej Brytanii (3,9%) i Luksemburga (1,9%).

Analiza obecności polskich przedsiębiorstw na rynku rosyjskim jest przedmiotem zainteresowania polskich placówek dyplomatycznych, które śledzą losy i rozwój polskich firm[12]. Według danych statystyki bilansu płatniczego oraz NBP, w 2005 roku napłynęło do Polski 28 mln EUR rosyjskich inwestycji bezpośrednich. Według PAIZ na liście największych inwestorów zagranicznych w Polsce znajdują się trzy przedsiębiorstwa rosyjskie:

– GAZPROM (realizujący budowę systemu gazociągów tranzytowych przez terytorium Polski oraz inwestujący w sferę telekomunikacji);

– ŁUKOIL – stacje paliw;

– Bagdasarian – Śnieżka S.A. w Wałbrzyskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej – branża spożywcza (wyroby cukiernicze).

 

 

3. Polskie inwestycje w Rosji

W latach 2000–2006 napływ polskich inwestycji do Rosji – według danych Federacji Rosyjskiej – kształtował się jak w poniższej tabeli[13].

 

Tabela 3. Napływ polskich inwestycji na rynek rosyjski (w mln USD)

 

 

Inwestycje ogółem

Bezpośrednie

Portfelowe

Pozostałe

2000

11,2

7,5

3,7

2001

9,5

7,0

3,7

2002

5,2

4,1

1,1

2003

20,1

17,0

3,1

2004

39,5

33,0

0,3

6,5

2005

143,2

102,7

40,5

2006

163,6

95,2

68,4

 

Polskie inwestycje na rynku rosyjskim na koniec 2006 roku kształtowały się na poziomie 295,2 mln USD[14]. Przytoczone dane wskazują na aktywizację działalności inwestycyjnej polskich firm w Rosji, szczególnie w latach 2005 i 2006[15].

Przeważają inwestycje bezpośrednie. Jedynie w przypadku produkcji środków transportu oraz maszyn i urządzeń stanowią inwestycje tzw. pozostałe (głównie kredyty). Ponad połowa inwestycji w sferę handlu hurtowego i detalicznego to inwestycje pozostałe (54,1%)[16].

Należy podkreślić, że dla wzrostu polskiego zaangażowania inwestycyjnego na rynku rosyjskim ważne znaczenie ma stabilizacja warunków prowadzenia działalności inwestycyjnej w FR, poprawa klimatu politycznego w stosunkach polsko-rosyjskich oraz szybkie uzgodnienie i zawarcie polsko-rosyjskiej umowy w sprawie popierania i wzajemnej ochrony inwestycji[17].

Jedną z najczęściej wykorzystywanych form obecności polskiego przedsiębiorstwa na rynku rosyjskim jest tworzenie za granicą oddziału firmy czy spółki córki. Cel, który zamierza osiągnąć polski inwestor może być bardzo zróżnicowany. Może to być rozszerzenie rynków zbytu, najczęściej jednak jest to chęć wykorzystania łagodniejszych przepisów podatkowych obowiązujących za granicą. Bardzo często chodzi o wykorzystanie tańszej siły roboczej lub uzyskanie statusu rezydenta na miejscowym rynku i korzystanie z ulg, jakie często uzyskują inwestorzy zagraniczni na lokalnym rynku.

Najwięcej, bo aż 36,6% firm działających w Rosji (404) zostało zarejestrowanych w Kaliningradzie. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest bliska odległość Polski, tradycje współpracy, dobra znajomość partnerów, niższe w Rosji koszty funkcjonowania przedsiębiorstwa, łatwość nawiązywania kontaktów i inne[18]. W Moskwie i okolicach zarejestrowano 32,7% firm (361), a w Sankt Petersburgu 11,5% (127). W tych trzech ośrodkach działa łącznie 80% wszystkich firm z polskim kapitałem w Rosji. Poniżej przedstawiono zestawienie lokalizacji firm polskich działających w Rosji.

 

Tabela 4. Liczba zarejestrowanych firm z polskim kapitałem w poszczególnych miastach Rosji

 

Miejsce rejestracji

Liczba zare­je­stro­wa­nych firm

Miasto re­je­stracji

Liczba zare­je­stro­wa­nych firm

Kaliningrad

404

Jarosław

4

Moskwa

i obwód moskiewski

361

Omsk

4

Sankt Petersburg

i obwód leningradzki

127

Wołgograd

4

Smoleńsk

27

Woroneż

4

Rostów nad Donem

18

Archangielsk

2

Irkuck

8

Astrachań

2

Jekatierinburg

7

Kazań

2

Kostroma

7

Samara

2

Nowgorod

6

Saratow

2

Nowosybirsk

6

Kiemierowo

1

Swierdłowsk

6

Sachalin

1

Niżnij Nowgorod

5

Soczi

1

 

Źródło: Dane opublikowane przez Wydział Promocji i Handlu RP w Federacji Rosyjskiej.

 

Według danych Ministerstwa Gospodarki, najbardziej liczące się przedsiębiorstwa z polskim kapitałem działające w Rosji, to[19]:

1.  Sp. z o.o. Pfleiderer w obwodzie nowogrodzkim (produkcja płyt wiórowych) – 100% kapitału z Polski (Pfleiderer Grajewo).

2.  Sp. z o.o. BELLA w Jegoriewsku, obwód moskiewski (produkcja artykułów higieniczno-kosmetycznych, transport) – 100% kapitału z Polski (Toruńskie Zakłady Materiałów Opatrunkowych).

3.  Sp. z o.o. FORTE RUS we Włodzimierzu (produkcja mebli biurowych, kuchennych i in.) – 100% kapitału z Polski (Fabryki Mebli FORTE).

4.  Sp. z o.o. MEGAPACK w Widnoje, obwód moskiewski (produkcja napojów, dystrybucja) – 50% kapitału z Polski (HOOP).

5.  Sp. z o.o. KOMANDOR w Jekatierinburgu (handel, kompletacja, pośrednictwo finansowe) – 26% kapitału z Polski (KOMANDOR).

6.  Sp. z o.o. KAMIS – Przyprawy w Moskwie (produkcja przypraw, kawy, herbaty, kakao) – 100% kapitału z Polski (KAMIS – Przyprawy).

Generalnie można przyjąć, iż firmy z udziałem polskiego kapitału działające na rynku rosyjskim zajmują się w znacznej mierze handlem i usługami transportowymi. Przedsiębiorcy rejestrują się najczęściej w obwodzie kaliningradzkim, stolicy Rosji Moskwie oraz w znaczących ośrodkach przemysłowych. Z praktycznych względów działają najczęściej jako spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, które zwykle mają nie więcej niż trzech udziałowców. Większość z nich deklaruje minimalną wymaganą prawem wielkość kapitału założycielskiego. Zapewne świadczy to o ograniczonym jeszcze zaufaniu, jakie polscy przedsiębiorcy mają do zasad ochrony inwestycji zagranicznych w Rosji, trwałości rosyjskich przepisów prawnych i innych regulacji obowiązujących zagranicznych przedsiębiorców na rosyjskim rynku[20].



[1] Warto w tym miejscu przypomnieć, że kurs dolara wobec rubla wzrósł w krótkim czasie o 250% – z poziomu 9,7 Rbl w roku 1998 do 24,6 Rbl w roku 1999. W latach kolejnych upłynniony kurs walutowy powodował, że relacja rubla do dolara wzrastała stopniowo do poziomu 31,3 Rbl w 2002 roku, następnie ustabilizowała się, a obecnie wynosi 24,6 Rbl za 1 USD.

[2] J. Rutkowski, Polityka wspierania polskiego eksportu do Rosji na tle polityki Unii Europejskiej, [w:] Stosunki gospodarcze Polska–Rosja na tle Unii Europejskiej, SGH, Warszawa 2004, s. 262.

[3] Ministerstwo Gospodarki. Departament Analiz i Prognoz, Warszawa 2 listopada 2006 r.

[4] M. Żukowski, Etapy rozwoju handlu zagranicznego Rosji w latach 19942003, [w:] Stosunki gospodarcze Polska–Rosja na tle Unii Europejskiej, SGH, Warszawa 2004, s. 98–99.

[5] Współpraca gospodarcza polski z krajami WNP. Ministerstwo Gospodarki Departament Analiz i Prognoz. Warszawa 2007, s. 18.

[6] Powyższy fragment opracowano na podstawie pracy: Federacja Rosyjska, UNIDO, Warszawa 2003, s. 155174.

[7] Dane statystyczne Państwowego Komitetu Celnego Federacji Rosyjskiej – http://www.customs.ru/ru/stats/stats/popup.php?id286=1709&i286=1 (9.05.2005).

[8] W niektórych przypadkach Rosja podejmuje decyzje w stosunku do Polski niezgodne z zasadami równoprawnego traktowania w handlu z krajami UE. Przyczyną tego są „mniej niż poprawne” stosunki polityczne między dwoma krajami.

[9] Fragment opracowano na podstawie informacji przygotowanych przez Ambasadę RP w Moskwie i zamieszczonych na http://www.polweh.ru/pl-inwestycje/indexp.shtml

[10] Można się domyślać, że był to „import” rosyjskiego kapitału, wcześniej wywiezionego z Rosji na Cypr.

[11] Wnieszekonomiczieskije swiazi Rossii so stranami Jewropy w kontiekstie rasszirenija ES, Moskwa 2003, s. 1642.

[12] Opracowano na podstawie informacji Wydziału Promocji Handlu i Inwestycji Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Federacji Rosji, Biuletyn nr 7/2007.

[13] Patrz: K. Babińska, Przepływ kapitału do Polski i Rosji w formie bezpośrednich inwestycji kapitałowych i portfelowych w latach 19892000. „Zeszyty Naukowe WSE-I”, nr 14, Warszawa 2002.

[14] Patrz Program odzyskiwania rynków wschodnich, Dokument Rady Ministrów z 4 lutego 2003, Warszawa 2003.

[15] J. Misala, Konkurencyjność i pozycja konkurencyjna Polski na rynku Rosji w okresie transformacji. Prace i Materiały Instytutu Gospodarki Światowej, nr 294, SGH, Warszawa 2003.

[16] Wykaz pozycji z najwyższymi wskaźnikami RCA w handlu Polski z Rosją w okresie 19932002 jest zamieszczony w: J. Misala, Pozycja konkurencyjna Polski na rynku rosyjskim, [w:] Stosunki gospodarcze Polska–Rosja w warunkach integracji z Unią Europejską, SGH, Warszawa 2004, s. 174.

[17] W czasie wizyty premiera RP D. Tuska w Moskwie w lutym 2008 roku temat ten był przedmiotem ustaleń międzyrządowych.

[18] Bardzo dobre jest opracowanie na ten temat: K. Falkowski, Stosunki gospodarcze polski z obwodem kaliningradzkim, [w:] Stosunki gospodarcze Polska–Rosja w warunkach integracji z Unią Europejską, SGH, Warszawa 2004, s. 271 i nast.

[19] Dane opublikowane przez Wydział Promocji i Handlu Ambasady RP w Federacji Rosyjskiej.

[20] M. Chełminiak, Współpraca obwodu kaliningradzkiego z zagranicą, [w:] T. Pallas, Europa Środkowo-Wschodnia w procesie globalizacji i integracji. Wydawnictwo naukowe INPiD UAM, Słubice 2003, s. 114115.