Rozwój gospodarczy Rosji po 1998 roku

 

 

Wprowadzenie

Rosja (Federacja Rosyjska) jest jednym z największych państw na świecie (powierzchnia 17 mln 75,4 tys. km kwadratowych). Ponad 45% terytorium Rosji znajduje się za kręgiem polarnym w strefie wiecznej zmarzliny i nocy polarnej. Rosja zajmuje szóste miejsce na świecie pod względem liczby ludności – 132 mln mieszkańców. Ponad 97,7 mln osób mieszka w miastach. Rosja jest krajem, który ma bogate złoża różnych zasobów naturalnych. Na jej terytorium znajduje się 10% światowych złóż ropy naftowej, 40% złóż gazu ziemnego, ponad 45% zasobów węgla kamiennego i wiele innych rzadko występujących surowców.

Rosja jest państwem liczącym się gospodarczo i politycznie na świecie, ma wielorakie powiązania z gospodarką światową. Najważniejsze międzynarodowe organizacje polityczne i gospodarcze interesują się rozwojem sytuacji polityczno-ekonomicznej w tym kraju. Wiele państw zainteresowanych jest współpracą gospodarczą z Rosją, traktując ten kraj jako strategicznego często dostawcę surowców mineralnych oraz nośników energii, a także jako znaczący i chłonny rynek zbytu dóbr konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Rosja jest stałym i liczącym się uczestnikiem międzynarodowych spotkań, podczas których podejmowane są decyzje o znaczeniu światowym.

Na przełomie lat 80. i 90. wieku XX rozpoczęte zostały w tym kraju reformy ekonomiczne o charakterze rynkowym. Skala deformacji gospodarki rosyjskiej po okresie komunizmu była tak bardzo rozległa, że mimo obiektywnych warunków determinujących nieuchronność reform, proces zmian napotykał wiele przeszkód. Pojawiały się one zarówno po stronie pomysłodawców reform, realizatorów, społeczeństwa, jak i reformowanego systemu gospodarczego i zakorzenionej w nim biurokracji. Społeczeństwo funkcjonujące wiele lat w komunizmie z jednej strony oczekiwało po reformach rynkowych wielu korzystnych dla siebie zmian, z drugiej zaś miało też poważne i jak się okazało uzasadnione obawy o przyszłość gospodarki i własne bezpieczeństwo. Jeżeli do tego dodać niechęć i opór biurokracji, to wiadomo dlaczego proces reformowania w Rosji nie był i nadal nie jest łatwy.

Po rozpoczęciu reform społeczno-politycznych w latach 80. w Rosji najpierw odnotowano spadek produkcji, potem przez kilka lat utrzymywała się stagnacja gospodarcza. W efekcie tego wzrastały napięcia społeczne. Niestabilna była również sytuacja polityczna, dokonywano częstych zmian rządów. Wzrastało wewnętrzne i zewnętrzne zadłużenie państwa. Rząd Rosji w celu finansowania deficytu budżetowego wybrał najprostszą metodę – emitował coraz więcej papierów wartościowych (głównie krótkoterminowe obligacje). Jakkolwiek z uwagi na wysoką dochodowość walory te były chętnie nabywane przez podmioty krajowe i zagraniczne, to jednak na początku 1998 roku popyt na nie załamał się. Papiery wartościowe emitowane przez rząd Rosji w ocenie międzynarodowych agencji ratingowych zaliczane były w 1989 roku do walorów obarczonych bardzo dużym ryzykiem i w miarę upływu czasu oceny ryzyka były coraz surowsze. Tymczasem koszty obsługi zadłużenia wewnętrznego były coraz wyższe i rosły w tempie progresywnym. Obniżały się oceny ratingowe Rosji, a równocześnie doszło do kilku kryzysów finansowych na rozwijających się rynkach w Azji, Argentynie i Meksyku. Inwestorzy zagraniczni utracili zaufanie do rosyjskich papierów wartościowych, wielu podejmowało zatem decyzje o sprzedaży walorów i wycofaniu się z rynku rosyjskiego. Kolejne emisje obligacji państwowych coraz trudniej znajdowały nabywców. Na skutek odpływu kapitału zagranicznego wyczerpane zostały też rezerwy walutowe banku centralnego.

W połowie 1998 roku doszło do załamania rynku walutowego, rynku papierów wartościowych i rynku międzybankowego. 17 sierpnia 1998 roku rząd Rosji wspólnie z Bankiem Rosji podjęły decyzję o dewaluacji waluty krajowej. Ogłoszono oficjalnie niewypłacalność wewnętrzną i zewnętrzną. Wprowadzono ograniczenia na operacje walutowe dla rezydentów. Zostało ogłoszone 90-dniowe moratorium na wykup rosyjskich publicznych zobowiązań dłużnych. Kryzys 1998 roku, który ogarnął cały system bankowy i gospodarkę skutkował wieloma rozległymi negatywnymi konsekwencjami dla gospodarki i społeczeństwa. W efekcie pogorszyły się wszystkie parametry ilościowe gospodarki, np. spadek produkcji przemysłowej w sierpniu 1998 w stosunku do sierpnia 1997 roku wyniósł 11%, we wrześniu – 14,5%, w listopadzie – 12%. Zmniejszały się realne dochody ludności, wzrastał deficyt budżetowy i szybko rosła inflacja. Wiele banków utraciło płynność i zawiesiło wypłaty depozytów, deponenci w panice wycofywali depozyty z rachunków bankowych.

Kryzys doprowadził do wzrostu inflacji i kolejnej fali recesji w gospodarce rosyjskiej. Jednakże kryzys był też pewną cezurą czasową w zmianach gospodarczych. Wymusił przyspieszenie reform i spowodował podjęcie decyzji, które w przyszłości okazały się przyspieszającymi transformację i odbudowę pokryzysową gospodarki.

 

 

Sytuacja gospodarcza Rosji po kryzysie 1998 roku

Od początku 1999 roku gospodarka rosyjska zaczęła odnotowywać pierwsze oznaki stabilizacji. Natomiast już w 2000 roku zaczęła rozwijać się dynamicznie. W latach 20012007 produkt krajowy brutto w Rosji wzrósł z 4 823 mld rubli do 26 882 mld rubli, czyli o ponad 550%[1]. Zwiększało się systematycznie dodatnie saldo w handlu zagranicznym. Każdego roku korzystnie kształtowały się dochody budżetu państwa, pojawiło się zjawisko unikalne na miarę międzynarodową – nadwyżka budżetowa. Systematycznie obniżała się inflacja, rosły realne dochody ludności.

Początek 2008 roku potwierdza utrzymanie się pozytywnych tendencji rozwojowych gospodarki rosyjskiej. Można już mówić o bardzo dobrych wynikach wzmacniających dotychczasowe osiągnięcia w tej dziedzinie. Wyraża się to w dalszym wzroście PKB, spadku inflacji, dodatnim saldzie w handlu zagranicznym. Na dobre wyniki gospodarcze wpływa istotnie fakt, że Rosja od kilku już lat systematyczne czerpie korzyści z dodatniego terms of trade w handlu zagranicznym. Rosnące światowe ceny ropy naftowej i innych nośników energii powodują, że Rosja jest beneficjentem tych tendencji na rynkach światowych i w efekcie znajduje się obecnie w grupie najszybciej rozwijających się krajów świata.

 

 

Produkt krajowy brutto – dynamika, struktura i czynniki wzrostu

Kryzys 1998 roku przyniósł wiele negatywnych skutków w gospodarce, w tym spowodował spadek PKB. Jednak już od 1999 roku można zauważyć pewne pozytywne zmiany, które występowały w gospodarce. Odzwierciedlały je następujące zjawiska:

·     wzrastał systematycznie popyt konsumpcyjny;

·     udział inwestycji w popycie globalnym początkowo zmniejszał się, potem powoli wzrastał;

·     zwiększały się obroty w handlu zagranicznym, korzystnie kształtowało się saldo wymiany z zagranicą;

·     dynamika popytu wyprzedzała dynamikę produkcji i przyczyniała się do wzrostu importu.

Podstawowe parametry makroekonomiczne Rosji w ostatnich latach przedstawia poniższa tabela.

 

Tabela 1. Dynamika wskaźników makroekonomicznych w Rosji w okresie 19992007

 

 

1.01.01

1.01.02

1.01.03

1.01.04

1.01.05

1.01.06

1.09.06

1.01.07

Produkt krajowy brutto (mld rubli)

7 302,2

9 040,8

10 863,4

13 243,2

17 048,1

21 614,7

19 288,3

26 781,1

Dochody pieniężne ludności (mld rubli)

3 659,9

4 966,3

6 696,2

8 901,6

10 976,3

13 522,5

16 839,2

Kapitały własne sek­to­ra bankowego (mld rubli)

286,4

453,9

581,3

814,9

946,6

1 241,8

1 692,7

Eksport (mln USD)

105 000

101 900

107 300

135 900

183 200

243 569

223 955

303 926

Import (mln USD)

44 900

53 800

61 000

76 100

97 400

125 303

112 587

164 692

Saldo w handlu za­gra­nicz­nym (mln USD)

60 100

48 100

46 300

59 800

85 800

118 266

111 368

139 234

Zadłużenie za­gra­nicz­ne (mld USD)

161,4

150,9

153,5

186,0

213,5

258,5

287,4

310,6

Rezerwy walutowe Ros­ji (mld USD)

27,9

36,6

47,8

76,9

124,5

182,2

299,2

303,7

Oficjalny kurs wa­lu­to­wy Rubel/USD

30,69

31,78

31,77

30,68

35,81

26,33

26,77

26,33

Nadwyżka budżetowa (pro­ficyt) w mld rubli

12,2

216,1

239,0

228,2

730,7

1 759

2 424

2 259

Inflacja %

20,8

21,5

15,8

13,7

11,7

10,9

7,2

9,7

Bezrobocie wg me­to­do­lo­gii MOP

9,8

8,8

8,1

8,6

8,2

6,6

6,2

6,9

 

Źródło: Centralnyj Bank Rossii. Socjalno-ekonomiczieskaja situacija w janwarje 2003 goda, Moskwa 31 marta 2003 g., s. 35. Osnownyje naprawlienija jedinoj gosudarstwiennoj dienieżno-kreditnoj politiki na 2001 god, Centralnyj Bank Rossii, 29 nojabrja 2001 god, s. 14, dokument elektroniczny: www.cbr.ru/analytics/print.asp?file=macroeconomics.html www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/print.asp?file=inter_res_03.htm#week (14.03 2006). „Biullietien’ Bankowskoj Statistiki”, 2006, nr 12 (163), s. 7, 83.

 

Podstawowe parametry makroekonomiczne wskazujące na pomyślny rozwój gospodarczy Rosji to: tempo wzrostu gospodarczego (7,1% w 2004 roku, 6,4% w 2005, 6,7% w 2006 roku, a 56% rocznie w latach 20022006). PKB Rosji zwiększył się z 2 741,1 mld rubli w 1999 roku do 26 621,3 mld rubli na początku 2007 roku. Systematycznie wzrastała produkcja podstawowych dóbr.

 

Tabela 2. Wolumen produkcji podstawowych dóbr w latach 19992007

 

 

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Wzrost produkcji ogółem bazowych gałęzi

(przemysł, rolnictwo, budownictwo, transport handel detaliczny)

W % do roku poprzedniego

104,60

109,00

105,90

103,70

107,30

106,60

106,40

Wolumen produkcji przemysłowej

W % do roku poprzedniego

111,00

111,90

104,90

103,70

107,00

107,30

104,00

103,90

106,30

Produkcja w rolnictwie

W % do roku poprzedniego

104,10

107,70

107,50

101,70

101,50

101,60

102,40

103,60

103,30

Budownictwo

W % do roku poprzedniego

106,10

111,50

109,90

102,70

114,40

110,10

110,50

115,70

118,20

Transport drogowy

W % do roku poprzedniego

105,00

105,00

103,00

106,00

107,40

106,20

102,50

102,70

102,20

Obroty w handlu detalicznym

W % do roku poprzedniego

93,90

108,80

110,70

109,10

108,00

112,10

112,80

113,90

115,20

Wartość sprzedanych usług

W % do roku poprzedniego

107,50

105,70

100,80

100,40

105,10

107,00

107,50

 

Źródło: http://www.icss.ac.ru/macro/index_year.php?id=3 (10.02.2008).

 

Poczynając od 1999 roku tempo wzrostu PKB w wyrażeniu nominalnym (włącznie z inflacyjnym wzrostem cen) wynosiło ponad 20% w skali roku. Tempo wzrostu realnego PKB w 2006 roku wyniosło 6,7% i było nieco wyższe w porównaniu z 2005 rokiem, gdy wynosiło 6,4%[2]. Podkreślić jednak należy, że wysoka dynamika PKB wynika w pewnym stopniu z utrzymującej się korzystnej koniunktury na rosyjskie towary na międzynarodowych rynkach surowcowych.

 

Tabela 3. Produkt krajowy brutto w latach 19992007

 

 

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Nominalny PKB

Mld rubli

4 823,2

7 305,6

8 943,6

10 830,5

13 243,2

17 048,1

21 624,6

26 882,9

32 988,6

Realny PKB

% w stosunku do roku po­przedniego

106,4

110,0

105,1

104,7

107,3

107,2

106,4

107,4

108,1

Deflator PKB

% w stosunku do roku po­przed­niego

172,4

137,7

116,5

115,7

114,0

120,1

119,7

115,4

 

Źródło: http://www.icss.ac.ru/macro/index_year.php?id=2 (data pobrania: 10.02.2008).

 

Produkt krajowy brutto w Rosji w ujęciu nominalnym osiągnął w 2000 roku wielkość 7 302,2 mld rubli i był większy niż w roku poprzednim o 9,0 mld rubli[3]. W roku 2001 wzrósł do 9 040,8 mld rubli, czyli o ponad 20% w stosunku do roku 2000. Za rok 2002 PKB zwiększył się o 4,7%. W 2003 roku PKB nadal wzrastał w porównaniu z rokiem poprzednim o 7,3%[4]. 1 stycznia 2004 roku osiągnął już 13 305 mld rubli[5], 1 stycznia 2005 roku17 008,4 mld rubli, a 1 stycznia 2006 roku21 665,0 mld rubli. Stosując do przeliczeń kurs walutowy, produkt krajowy brutto Rosji 1 stycznia 2007 roku wyniósł 12 537 mld USD (kurs na 1.01.2001 r., 1 USD = 26,3311 rubla)[6].

Struktura rodzajowa PKB w Rosji jest następująca: usługi – 46%, produkcja towarów – 42%, podatki – 12%. W ostatnich latach najszybciej zwiększała się produkcja towarów – o ponad 7%. Podobnie zwiększyła się liczba świadczonych usług. Wysokie tempo przyrostu produkcji w dużym stopniu zostało osiągnięte w wyniku wzrostu cen na ropę naftową, co doprowadziło do szybkiego rozwoju gałęzi wydobywczych. Zwiększenie produkcji i popytu ludności wymusiło wzrost produkcji w gałęziach przetwórczych. Analiza dynamiki PKB w dłuższym okresie pokazuje, że w ostatnich latach tempo wzrostu gospodarczego Rosji jest stosunkowo wysokie.

 

Wykres 1. Dynamika oraz wartości PKB w wyrażeniu nominalnym w Rosji w latach 19992007 (dane na początek roku)

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: Obzor bankowskogo siektora Rossijskoj Fiedieracii, Cientralnyj Bank Rossijskoj Fiedieracii, Moskwa, fiewral 2007, tab. 1.

 

Według prognoz średnioterminowych w najbliższych latach utrzyma się tendencja do wzrostu PKB. Dynamika PKB powinna sięgać 56% rocznie, a po 2008 roku nawet powyżej 6%. Sprzyjać temu będzie – według opinii ekspertów – stabilizacja gospodarki i napływ kapitału zagranicznego do Rosji. Czy tak się stanie? Wiele będzie zależało od rozwoju sytuacji politycznej w Rosji. Prezydent D. Miedwiediew zapewne zechce traktować gospodarkę Rosji jako najważniejszy obszar jego polityki.

 

 

Analiza czynników wzrostu PKB

 

Produkcja przemysłowa

Rosyjski przemysł jest miejscem zatrudnienia dla ponad 50 mln osób, z czego ponad 30 mln pracowników zatrudnionych jest w sektorze prywatnym. Głównym motorem wzrostu gospodarczego w ostatnim czasie były gałęzie eksportowe, jak: przemysł paliwowy, z przyrostem wynoszącym 7% rocznie oraz metali kolorowych, w którym nastąpiło zwiększenie produkcji o 6%. Wysoką dynamikę zanotowano również w sektorach wytwarzających dobra konsumpcyjne, głównie w przemyśle spożywczym (6,5%). Dzieje się tak na skutek zwiększenia realnych dochodów ludności, a co za tym idzie, zwiększenia popytu konsumpcyjnego. Wzrostowi produkcji przemysłowej sprzyjały takie okoliczności, jak:

·     rosnący popyt krajowy na urządzenia energetyczne, transportowe i maszyny rolnicze;

·     wzrost realnych dochodów ludności (szczególnie warstw uboższych), który wpłynął na zwiększenie dynamiki produkcji przemysłu spożywczego;

·     stosunkowo wysokie tempo wzrostu wydobycia, przetwórstwa i sprzedaży ropy naftowej, spowodowane ciągle rosnącymi cenami światowymi na ropę naftową, oraz zwiększeniem popytu na produkty ropopochodne na rynku wewnętrznym;

·     sprzyjająca koniunktura w handlu zagranicznym, szczególnie w gałęziach metalurgii kolorowej i przemysłu chemicznego na świecie.

Równolegle dostrzegalne były także pewne niekorzystne zjawiska w gospodarce:

·     wzrost konkurencyjności towarów zagranicznych w stosunku do towarów rosyjskich;

·     zmniejszenie tempa wzrostu produkcji w przemyśle petrochemicznym (produkty chemii podstawowej, kauczuk syntetyczny i przemysł farmaceutyczny);

·     wzrost dynamiki importu wyrobów przemysłu lekkiego.

Największy jednak wpływ na wzrost produkcji przemysłu rosyjskiego miały następujące czynniki:

a)  rozbudowa przemysłu paliwowo-energetycznego i gałęzi zorientowanych na eksport;

b)  wzrost nakładów na inwestycje w przemyśle budowy maszyn;

c)  zwiększenie produkcji towarów rynkowych, szczególnie przemysłu spożywczego.

Z prowadzonych badań wynika, że trzonem rozwoju gospodarki rosyjskiej jest przemysł paliwowo-energetyczny. Tylko część zasobów surowcowych znajduje się w dyspozycji państwa. Państwo posiada 10% światowych zasobów ropy naftowej (wydobywa 20% produkcji światowej), ponad 40% – gazu ziemnego, około 45% – węgla kamiennego i innych surowców z tej grupy.

W skład przemysłu paliwowo-energetycznego wchodzą trzy podstawowe gałęzie: przemysł węglowy, naftowy i gazowniczy. Struktura procentowa jest następująca: 50% gaz ziemny, w 31% ropa naftowa i w 15% węgiel kamienny[7]. Trudno byłoby przecenić rolę, jaką surowce energetyczne odgrywają w gospodarce Rosji. Szacuje się ich udział w tworzeniu PKB w wysokości około 15%. Dostarczają one około 50% dochodów do budżetu i stanowią ponad 50% wartości eksportu[8].

Wpływy z tytułu eksportu ropy naftowej i gazu stanowią podstawowe źródło finansowania gospodarki kraju. Potwierdzone zasoby ropy naftowej oceniane są na 6,7 mld ton, co plasuje Rosję na ósmym miejscu na świecie. Rosyjski przemysł naftowy zdominowany jest przez potężne prywatne przedsiębiorstwa o zintegrowanej pionowo strukturze. Główni potentaci rynku naftowego to koncerny: LUKoil (ponad 75 milionów ton wydobycia, czyli ok. 20% całej produkcji w Rosji w 2002 roku i 18% przetwórstwa), Jukos (blisko 70 milionów ton – 18% krajowego wydobycia), Tiumeńska Kompania Naftowa, Surgutneftegaz oraz Sibneft. Warto zaznaczyć, iż firmy te, zarówno pod względem wielkości produkcji, jak i przede wszystkim wielkości posiadanych zasobów na eksploatowanych przez nie obszarach, są nie tylko liderami rynku rosyjskiego, ale stanowią światową czołówkę przemysłu wydobywczego i przetwórczego, mogąc w najbliższej przyszłości konkurować z wieloma potęgami zagranicznymi, jak chociażby BP, Mobil czy Shell. Rosyjski przemysł naftowy ma pewne problemy, związane z tym, że większość zakładów wydobywczych i przetwórczych jest jednak przestarzała i wymaga modernizacji. Ważnym problemem jest także stosunkowo nieodległa perspektywa wyczerpywania się głównych złóż w Zachodniej Syberii, szczególnie, jeśli uwzględnić fakt, że wydobycie ropy w Rosji przekracza aktualnie wielkość nowo odkrywanych zasobów[9].

Pewne komplikacje w rozwoju przemysłu paliwowo-energetycznego w Rosji wynikają z faktu konieczności transportu rosyjskiego gazu i ropy przez terytorium kilku krajów (z którymi Rosja ma problemy polityczne) do Europy Zachodniej.

Rosja posiada największe na świecie udokumentowane zasoby gazu ziemnego, szacowane na ponad 48 bilionów m sześc. Gaz wydobywany jest głównie w północno-zachodniej części Syberii, również m.in. na Uralu, w regionie Powołża, na Północnym Kaukazie oraz na Morzu Barentsa. Rosja jest największym światowym producentem tego surowca. Eksploatacja gazu zdominowana jest przez koncern Gazprom. Jest to największy na świecie producent gazu ziemnego (25% światowego wydobycia), który dostarcza ponad 90% krajowej produkcji. Należy do niego system gazociągów o łącznej długości ponad 140 tys. km oraz kilkadziesiąt stacji kompresji gazu. Gazprom w 40% będący własnością państwa jest największym „dostawcą” dewiz dla Rosji, a płacone przez niego podatki stanowią aż 25% przychodów budżetu federalnego.

Istotną rolę w gospodarce Rosji odgrywa także przemysł metalurgiczny. Na Rosję przypada 14% światowych zasobów rud żelaza i 15% rud metali kolorowych. Kraj ten znajduje się w światowej czołówce producentów miedzi, ołowiu, niklu, boksytu, wolframu i metali szlachetnych. Przemysł metali kolorowych w Rosji ma swoją specyfikę wyrażającą się w silnej koncentracji i monopolizacji produkcji. Zauważyć należy, że intensywna eksploatacja surowców obok niewątpliwych korzyści niesie wiele zagrożeń. Dla przykładu, produkcja metali kolorowych silnie zanieczyszcza środowisko naturalne.

Ważną gałęzią przemysłu zajmującą znaczące miejsce w gospodarce rosyjskiej jest przemysł chemiczny. Rozwija się on w trzech kierunkach: przemysł wydobywczy, chemia organiczna i chemia nieorganiczna. Przemysł chemiczny ma przed sobą dobre perspektywy rozwoju, co wynika z systematycznie rosnącego zapotrzebowania rynku krajowego na wyroby i surowce chemiczne.

Rosja jest także znaczącym producentem tokarek, linii automatycznych, rur, ciężkich maszyn budowlanych, samochodów ciężarowych, osobowych oraz autobusów. Produkcja ta znajduje zbyt głównie na rynku wewnętrznym.

Rozwinięte i wysokodochodowe w Rosji jest budownictwo i przemysł materiałów budowlanych. Zwrot na kapitale w tych gałęziach wynosi około 18%.

Rosja jest państwem, które posiada bardzo dobrze rozwinięty przemysł zbrojeniowy. W skład tego przemysłu wchodzi także ogromny potencjał produkcyjny wpływający istotnie na wzrost PKB. Rosja jest jednym z liderów światowych eksporterów broni i techniki wojskowej, co jest źródłem znaczącej ilości pozyskiwanych dewiz. W kraju pracuje także znaczna liczba instytucji naukowych o światowej renomie, kształcących wysoko kwalifikowanych specjalistów, zajmujących się nowoczesnymi technologiami wojskowymi, wykorzystywanymi także na potrzeby cywilne.

 

Rolnictwo w rozwoju gospodarczym Rosji

Rosja posiada 1 707,5 mln ha powierzchni, w tym 220,8 mln ha gruntów rolnych (stanowi to około 13% powierzchni całkowitej kraju)[10]. Produkcja rolna w 2007 roku była o 1,6% wyższa niż w roku poprzednim[11]. Złożyły się na to przede wszystkim większe zbiory zbóż, a także upraw roślin przemysłowych, głównie buraka cukrowego oraz ziarna słonecznika. Wzrost ten był przede wszystkim efektem zwiększenia wydajności produkcji (w przypadku zbóż do 19,6 kwintala z hektara) oraz częściowo powiększenia areałów upraw. Oczywiście, w porównaniu z wydajnością w innych krajach, Rosja nadal pozostaje w tyle. Na skutek niższych plonów, zmniejszały się w ostatnich latach zbiory ziemniaków i warzyw. Znacząco niższa była produkcja lnu, przede wszystkim w następstwie ograniczenia obszaru upraw tej kultury.

Poza wysokim zużyciem parku maszynowego, istotną barierą rosyjskiego rolnictwa jest także: zadłużenie producentów rolnych, niski poziom cen na produkty rolne w porównaniu z cenami produktów przemysłowych dla rolnictwa, postępująca degradacja gleb i zmniejszanie się areału użytków rolnych, a także nieadekwatny do kosztów utrzymania i nakładów pracy poziom płac pracowników przedsiębiorstw rolnych (mniej niż połowa średniej płacy w całej gospodarce).

 

Inwestycje jako czynnik wzrostu gospodarczego

W 2006 roku wartość inwestycji w kapitał podstawowy wyniosła 2 181 mld rubli i wzrosła w porównaniu z rokiem poprzednim o 13,7%. W 2007 roku wartość inwestycji wzrosła o 18,2%[12]. Najwięcej inwestycji dokonano w gałęziach transportowych oraz w łączności. Według S. Szatałowa z Ministerstwa Finansów FR zmniejsza się w ostatnich latach zależność gospodarki rosyjskiej od cen nafty i gazu. Aczkolwiek wciąż popularne są inwestycje w gałęzie wydobywcze (16,5% ogółu inwestycji), ale w porównaniu z poprzednim rokiem strumień kapitału do tych gałęzi zmniejszył się o 5,3%[13]. Zauważalne jest jednak osłabienie tempa wzrostu inwestycji w porównaniu z 2006 rokiem. Na spadek aktywności inwestycyjnej wpłynęło pogorszenie sytuacji finansowej przedsiębiorstw i wzrost cen na towary inwestycyjne. Najwięcej nakładów inwestycyjnych przeznaczano na utrzymanie istniejących mocy produkcyjnych.

Rosja deklaruje tworzenie korzystniejszego klimatu inwestycyjnego, szczególnie dla inwestorów zagranicznych. Służyć temu mają prace nad poprawą ustawodawstwa prawnego dla inwestorów. Uchwalono nową ustawę o rejestracji przedsiębiorstw, upraszczającą dotychczas obowiązujące zasady rejestracji. Przyjęte akty prawne ograniczają rodzaje działalności gospodarczej podlegające licencjonowaniu. Podjęto prace umożliwiające dostosowanie rosyjskich zasad rachunkowości do międzynarodowych standardów rachunkowości. Zostały przyjęte przez Dumę akty prawne zapobiegające wprowadzaniu do legalnego obrotu dochodów z nielegalnych źródeł. Przygotowuje się ustawy kompleksowo regulujące funkcjonowanie rynku papierów wartościowych i ubezpieczeń.

Agencja ratingowa Standard & Poors podwyższyła w 2006 roku długoterminowy rating Rosji z „B-” do „BB-”, a krótkoterminowy z „C” do „B”. Także JP Morgan poprawił klasyfikację rynku rosyjskiego z klasy rynków wschodzących (emerging markets) na klasę rynków europejskich (european markets). Wskutek tego zwiększa się zainteresowanie rynkiem rosyjskim u inwestorów zagranicznych. W 2006 roku zainwestowali oni 31 mld USD, a szacunki dla 2007 roku to ponad 40 mld USD. Jednakże nadal poziom zagranicznych inwestycji w gospodarce rosyjskiej nie jest zadowalający (szerzej na ten temat w dalszej części tekstu). Największym inwestorem w sektorze niefinansowym w Rosji w ostatnich latach były takie kraje, jak: Cypr (17% udziału inwestycji zagranicznych), Holandia (14,6%) i USA (14%). Cypr, na pierwszej pozycji, zasługuje na szczególne odnotowanie. Przypomnieć w tym miejscu należy, że przez wiele lat poważnym problemem dla Rosji był wywóz i lokowanie rosyjskiego kapitału za granicą. Krajem powszechnie wybieranym do tego celu był Cypr – z racji liberalnych przepisów dewizowych, podatkowych i licencyjnych. W rzeczywistości powrócił więc kapitał de facto rosyjski, przywieziony w okresie, który uznano już za stabilny i korzystny dla zagranicznych inwestorów. Jest to jednak kapitał traktowany jako zagraniczny, ze wszystkimi wynikającymi stąd przywilejami i ochroną prawną.

 

Transport a wzrost PKB w Rosji

Udział transportu w PKB Rosji w 2006 roku wyniósł około 8%. Dominującą rolę, zarówno w przewozach ładunków, jak i pasażerów, odgrywa transport kolejowy i samochodowy. Struktura gałęziowa przewozów towarowych i pasażerskich w Rosji kształtuje się następująco: w grupie przewozów towarowych 80% zajmuje transport kolejowy, a w grupie przewozów pasażerskich 40% – transport kolejowy i około 40% – transport lądowy.

 

Handel detaliczny i usługi a wzrost PKB

W okresie 2007 roku obroty handlu detalicznego zwiększyły się o 15,2% w stosunku do porównywalnego okresu 2006 roku i osiągnęły wartość 10 757,8 mld rubli. Sprzedaż towarów nieżywnościowych wzrastała w tempie szybszym niż towarów żywnościowych – odpowiednio o 12,8% i 6,9%. Doprowadziło to do dalszego spadku do 46,7% udziału towarów żywnościowych w strukturze sprzedaży[14].

Według szacunków udział towarów z importu w ofercie handlowej ogółem wyniósł w omawianym okresie 40%. Wpływ rosnących cen w okresie pokryzysowym na zmiany popytu na towary produkcji krajowej został ograniczony, ponieważ dostawcy towarów importowanych zwiększyli dostawy towarów tańszych.

 

 

Perspektywy zmian PKB

Lata 19992000 były okresem zasadniczych zmian strukturalnych, przede wszystkim widoczne było ożywienie po kryzysie 1998 roku i wzrost siły nabywczej ludności. To okres stabilizowania rubla i szybszego wzrostu popytu na produkty krajowe niż na produkty importowane.

W okresie 20012008 doprowadzono do stabilnego wzrostu gospodarczego opartego na krajowych czynnikach wzrostu. Średnioroczna dynamika realnych dochodów ludności wyniosła 5–9% i wyprzedzała dynamikę przyrostu PKB. W dużym stopniu rządowi udało się zrealizować następujące priorytety:

·     selektywna obrona rynku wewnętrznego przed konkurencją zewnętrzną;

·     stymulowanie wzrostu popytu na krajowe dobra inwestycyjne, zmniejszenie stawek oprocentowania kredytów długoterminowych;

·     stymulowanie ceny równowagi rynkowej pomiędzy producentami i nabywcami surowców energetycznych;

·     wykorzystanie systemu podatkowego w celu wprowadzenia preferencji dla wysoko przetworzonej produkcji krajowej;

·     osiągnięcie średniorocznej dynamiki PKB na poziomie 59%, nakładów inwestycyjnych w wysokości 812% i dochodów realnych ludności w przedziale 57%.

Zdaniem ekonomistów skupionych wokół Akademii Nauk Federacji Rosyjskiej, w perspektywie do 2015 roku można spodziewać się następującego scenariusza rozwoju gospodarczego[15]. W latach 20092015 powinien zakończyć się proces wchodzenia Rosji do struktur europejskich i światowych. Obecność Rosji będzie określona jej pozycją ekonomiczną. Konkurencyjność rosyjskich wyrobów umożliwi zniesienie ograniczeń chroniących rodzimych producentów i rynek krajowy. Otwarcie gospodarki rosyjskiej na rynki międzynarodowe będzie warunkiem szerokiego włączenia Rosji w rynek światowy na równoprawnych zasadach. Specjaliści szacują, że średnioroczne tempo wzrostu PKB osiągnie w tym okresie poziom minimalny 35%. Prawdopodobieństwo realizacji tych zamierzeń jest w dużym stopniu związane z powodzeniem procesu stabilizowania waluty narodowej. Od tego zależy konkurencyjność gospodarki i w konsekwencji korzyści, jakie Rosja wyniesie z obecności na rynkach światowych, a także korzyści, które może przynieść światu współpraca z Rosją. Jednak należy pamiętać, że wykonanie założonych planów będzie w dużym stopniu uzależnione od cen ropy na światowych rynkach.

Podsumowując problematykę PKB, należy stwierdzić, że struktura PKB Rosji w ostatnich latach zbliża się do struktury PKB państw z gospodarką wolnorynkową. Przeważają usługi, ale znaczenie przemysłu oraz rolnictwa wciąż jest wysokie. Dynamika produktu krajowego brutto jest zróżnicowana. Jest ona w znacznym stopniu uzależniona od wahań cen na ropę naftową i produkty ropopochodne. W ostatnich latach można zauważyć tendencję do powolnego spadku dynamiki PKB w Rosji. Nie ulega wątpliwości, iż w przyszłości gospodarka rosyjska będzie nadal rozwijać się w szybkim tempie. Po kryzysie 1998 roku Rosja uzyskała tempo przyrostu PKB na poziomie wyższym, niż zakładają to prognozy. Jest to także w dużym stopniu skutkiem wdrożenia skutecznej polityki pieniężno-kredytowej Banku Rosji oraz korzystnej koniunktury na światowych rynkach surowcowych. Przyszłość rozwoju ekonomicznego kraju w dłuższej perspektywie zależeć będzie od tego, na ile skutecznie państwo zdoła wykorzystać obecne dochody gałęzi eksportowych do zwiększenia konkurencyjności oraz likwidacji dysproporcji strukturalnych całej gospodarki, by w przyszłości oprzeć strategię rozwoju gospodarczego na wewnętrznych, intensywnych czynnikach wzrostu.

Jednak należy zauważyć, że wzrost i rozwój gospodarczy w Rosji ma nadal charakter ekstensywny, gdyż nie zostały uruchomione w wystarczającym stopniu wewnętrzne czynniki intensywnego rozwoju. Istnieje zbyt silne uzależnienie gospodarki od dodatniego salda w handlu zagranicznym, głównie od korzystnego poziomu cen na rosyjskie towary eksportowe, przede wszystkim nośniki energii. Poważnym zagrożeniem są zbyt wolno postępujące zmiany w sferze stosunków własnościowych. Sposób prywatyzacji majątku i niejednoznaczną rolę państwa w tym procesie trudno ocenić pozytywnie. Duża pauperyzacja społeczeństwa komplikuje reformy społeczno-gospodarcze. Nadal niestabilne lub niekompletne są przepisy prawne w obszarze prywatnej własności, szczególnie własności ziemi i swobodnego nią obrotu. Nieobecność Rosji w WTO utrudnia wdrożenie regulacji handlowych, stosowanych w gospodarkach rynkowych, do gospodarki rosyjskiej. Ograniczenie tych zagrożeń wymaga oparcia rozwoju gospodarczego Rosji na wewnętrznych czynnikach jakościowych i uniezależnienia gospodarki od korzyści ze wskazanych wyżej uwarunkowań zewnętrznych. Konieczne jest kontynuowanie reform gospodarczych, dalsza prywatyzacja własności państwowej, tworzenie korzystnych warunków dla inwestorów zagranicznych, konsekwentne przeprowadzenie niezbędnych reform społecznych. Zmiany te sprzyjałyby stabilnemu i długofalowemu rozwojowi społeczno-gospodarczemu w Rosji.

Odnotować jednak należy niewielkie osłabienie tempa wzrostu gospodarczego w Rosji, mimo bardzo korzystnej koniunktury na zagranicznych rynkach surowcowych. Spadek cen lub spadek popytu na rynkach światowych na towary eksportowe Rosji może doprowadzić do załamania wzrostu gospodarczego i poważnie zagrozić stabilności finansowej.

 

 

Inflacja w Rosji

W początkowym okresie kształtowania się rynkowego systemu gospodarczego w Rosji (po 1990 roku) panowała hiperinflacja. Udało się ją opanować dopiero w latach 19961997. Metody powstrzymywania inflacji oparte były na decyzjach administracyjnych. Dławienie inflacji przyczyniło się do pogłębienia recesji gospodarczej. Rosja zajmowała wówczas pod względem poziomu życia ludności 72. miejsce na świecie[16].

Kryzys gospodarczy 1998 roku obnażył potęgujące się trudności gospodarcze, obniżył poziom siły nabywczej rubla i pogorszył jego relację w stosunku do walut zagranicznych. na rynku finansowym, a następnie towarowym. Powstała sytuacja, w której wygenerowała się sprzeczność pomiędzy strumieniami produkcji materialnej i strumieniami przepływów pieniężnych w gospodarce. Ograniczenie strumieni pieniężnych stało się swoistym hamulcem powstrzymującym rozwój gospodarczy[17]. W rezultacie wzrosła inflacja – z 11% w 1997 roku aż do 84% w roku 1998. Władze Rosji podjęły starania zmierzające do jej ograniczenia. Jednak w następnym roku wskaźnik inflacji miesięcznej osiągnął w styczniu 8,5%, w lutym 4,1% a w marcu 2,8%. Zmniejszanie dynamiki przyrostu inflacji wynikało z radykalnego obniżenia efektywnego popytu ludności związanego z bardzo dużym spadkiem dochodów pieniężnych. Za dziewięć miesięcy 1999 roku inflacja doszła do planowanego na cały rok poziomu 30%, a w grudniu ukształtowała się na poziomie 45% rocznie[18].

Drastyczny spadek cen rosyjskich towarów eksportowych, jaki miał miejsce w latach 1997 i 1998, zmusił bank centralny do zmiany polityki kursowej i odejścia od administrowania kursem rubla. W ciągu kilku ostatnich miesięcy 1998 roku kurs walutowy z ok. 6 rubli za 1 USD (połowa 1998 roku) wzrósł do ok. 25 rubli za 1 USD (koniec 1998 roku). Odejście od administrowania kursem rubla skutkowało znacznym spadkiem jego wartości w stosunku do USD. Był to poważny impuls, który skutkował wzrostem poziomu inflacji w 1999 roku. W 2000 roku kurs walutowy ustabilizował się i od tego czasu zauważa się już znacznie niższy, w porównaniu z 1999 rokiem, wzrost cen we wszystkich dziedzinach gospodarki. Inflacja w 2000 roku utrzymywała się w poszczególnych kwartałach na następującym poziomie: I kwartał – 4,1%, II kwartał – 5,3%, III kwartał – 4,1% i IV kwartał – 5,4%. Ceny towarów żywnościowych wzrosły w 2000 roku o 17,9%, natomiast ceny dóbr trwałego użytku o 18,5%. W 2000 roku wzrosły o 33,7% ceny usług dla ludności, z czego najbardziej (o 42,6%) podrożały usługi komunalne i mieszkaniowe. Ukształtowały się dwie przeciwstawne tendencje kształtujące poziom inflacji.

Podstawowymi czynnikami sprzyjającymi utrzymywaniu się wysokiego poziomu inflacji były w tym czasie:

1)  szybszy wzrost popytu ludności, niż wzrost realnych dochodów;

2)  przewaga popytu nad podażą na towary produkcji krajowej (wywołująca wzrost cen);

3)  wzrost cen na importowane surowce rolne oraz wzrost cen światowych na produkty naftowe.

Z kolei hamowaniu inflacji sprzyjały:

a)  zahamowanie tempa przyrostu masy pieniężnej;

b)  wzrost popytu na pieniądz na skutek poprawy systemu rozliczeń pieniężnych i zmniejszenie się udziału barteru w gospodarce;

c)  stabilizacja kursu rubla;

d)  wzrost popytu ludności na towary importowane, w miarę zwiększania się dochodów realnych;

e)  zbliżanie się poziomu cen na towary produkcji krajowej do poziomu cen towarów importowanych.

W roku 2000 inflacja kształtowała się w Rosji pod wpływem kilku czynników. Nadal koszty produkcji towarów krajowych były bardzo wysokie, co eliminowało ich konkurencyjność w stosunku do wyrobów zachodnich. Część pieniędzy była emitowana przez CBR pomimo niskiej produkcji przemysłowej i wolnego rozwoju usług produkcyjnych. W grudniu 2000 roku ceny były wyższe niż przed rokiem o 20,2%[19]. Po 2000 roku tempo dynamiki inflacji powoli już słabnie. W 2001 roku ceny usług zwiększyły się o 18,6%, z tego na przykład opłaty komunalne (w tym mieszkaniowe) o 56,8%, ceny usług transportowych o 25,3% i ceny usług telekomunikacyjnych o 23,3%. Należy jednak zauważyć, że chociaż ceny opłat komunalnych i mieszkaniowych wzrosły o ponad 50%, to jednak do tego czasu ceny na te usługi były bardzo niskie i zdecydowanie nieadekwatne do ponoszonych kosztów.

Wskazać w tym miejscu należy na pozytywne skutki, jakie dla malejącego tempa inflacji miała polityka pieniężno-kredytowa realizowana przez bank centralny. Polityka ta wyrażała się w stabilizowaniu kursu walutowego i umacnianiu rubla oraz konsekwentnym gromadzeniu rezerw walutowych. Rząd wspierał starania Banku Rosji, dbając o dobrą kondycję budżetu państwa, który był równoważony z tytułu nadwyżki dochodów nad wydatkami (proficyt budżetowy). Walka z inflacją jest bardzo poważnie traktowana – przynajmniej deklaratywnie przez CBR. Na Zjeździe Asocjacji Banków Rosji w 2003 roku Prezes CBR wymienił zmniejszanie inflacji jako cel główny, przed którym stoi Bank Rosji[20]. Na koniec 2004 roku ceny na rynku dóbr konsumpcyjnych wzrosły o 11,7%. Bazowa inflacja wyniosła 10,5%, a najszybciej rosły ceny na usługi komunalne – o 17,7%[21]. W roku 2005 inflacja bazowa wyniosła nieco poniżej 10%.

W 2006 roku wzrost cen konsumpcyjnych w Rosji wyniósł 9,0%, czyli był o 1,8% mniejszy niż przed rokiem. Spadek dynamiki wzrostu cen konsumpcyjnych w tym okresie można wyjaśnić głównie zmniejszeniem kosztów opłat komunalnych wskutek wprowadzonej pod koniec 2005 roku reformy regulacyjnej taryf i opłat za świadczenia i usługi komunalne. Zmniejszenie dynamiki inflacji w 2006 roku można wyjaśnić również znacznym umocnieniem się rubla (o 7,4%) w stosunku do siły nabywczej walut tych krajów, które były głównymi partnerami w handlu zagranicznym Rosji[22]. Poziom inflacji w Rosji nie jest jeszcze satysfakcjonujący, jednak należy docenić starania władz i mieć nadzieję, że planowane reformy zostaną wdrożone, co z kolei umożliwi zmniejszenie inflacji. Jest to już zauważalne, aczkolwiek tempo obniżania inflacji nie jest imponujące. O ile inflacja bazowa w roku 2004 wynosiła 10,5%, to w roku 20079,7%.

 

 

Budżet i system podatkowy

Korzystnym uwarunkowaniem wzrostu gospodarczego w Rosji jest stan finansów publicznych. Od 2000 roku w budżecie Rosji wygospodarowana jest nadwyżka przychodów nad wydatkami. Nadwyżka budżetowa w 2004 roku wyniosła ponad 4%, a w 2005 roku prawie 8% PKB. W 2006 roku nadwyżka przychodów nad wydatkami budżetu federalnego przekroczyła 8% PKB.

 

Wykres 2. Relacja deficytu (proficytu) skonsolidowanego budżetu Rosji do PKB (w %)

 

 

Źródło: dane rosyjskiego urzędu statystycznego (Rosstat).

 

Zakładano, że w 2007 roku dochody budżetu FR osiągną wielkość 6 965,3 mld rubli, a wydatki – 5 463,5 mld rubli, co będzie skutkowało nadwyżką dochodów nad wydatkami w kwocie 1 501,8 mld rubli (ok. 50 mld euro). Na koniec 2007 roku zaplanowano PKB na poziomie 31,22 biliona rubli, przy założeniu średniego poziomu cen ropy naftowej 61 USD za baryłkę[23].

Dobra sytuacja finansów publicznych w Rosji jest efektem reformy systemu finansów. Interesująca jest więc ewolucja systemu finansów do aktualnego, zdecydowanie pozytywnego stanu. Regulacje budżetowe znalazły swoje miejsce w Konstytucji FR, która została przyjęta w 1993 roku. Określono tam federalny charakter państwa i zagwarantowano podział kompetencji w zakresie finansów publicznych pomiędzy strukturami federalnymi a republikańskimi. Republiki otrzymały prawo posiadania własnego budżetu. W roku 1998 przyjęto Kodeks budżetowy Federacji Rosji, który na nowo uporządkował system budżetowy w Rosji[24]. Został on wprowadzony w życie 1 stycznia 2000 roku[25].

Budżet Federacji Rosji jest prezentowany w statystyce Centralnego Banku Rosji i Ministerstwa Finansów Federacji Rosji w trzech postaciach – jako budżet skonsolidowany, budżet federalny i skonsolidowany budżet podmiotów Federacji Rosyjskiej[26]. Na skonsolidowany system budżetowy w Rosji składają się następujące jednostki: budżet federalny, budżety republik, budżety krajowe, budżety obwodowe, budżet Moskwy i budżet Sankt Petersburga, budżety obwodów autonomicznych, miejskie budżety miast, budżety rejonów wiejskich. Razem budżety te stanowią skonsolidowany budżet Federacji Rosji.

Analizując pozytywne zmiany w budżecie Rosji, należy zwrócić uwagę, że w ostatnich kilku latach systematycznie poprawia się sytuacja gospodarcza w Rosji, która korzystnie wpływa na stan finansów publicznych. Dokonuje się wzrost gospodarczy, realizowane są reformy strukturalne w gospodarce, poprawia się sytuacja finansowa znaczącej liczby podmiotów gospodarczych. Poprawa koniunktury w handlu zagranicznym sprzyja także stabilizacji finansów publicznych, umożliwia realizację dochodów budżetowych i skutkuje uzyskaniem nadwyżki dochodów budżetu nad jego wydatkami. Sytuacja taka sprzyja realizacji zadań i założeń budżetowych.

Dochody budżetu skonsolidowanego w 2007 roku wyniosły 6 965,3 mld rubli, czyli około 25% PKB. Wydatki osiągnęły wielkość 5 463,8 mld rubli. Na nadchodzące lata planuje się następujące dochody i wydatki[27]:

 

Tabela 4. Prognoza sytuacja finansowa skonsolidowanego budżetu Federacji Rosyjskiej

 

 

2008

2009

2010

Dochody budżetu

(mld rubli)

6 673 239

7 421 228

8 035 220

Wydatki budżetu

(mld rubli)

6 500 300

7 361 900

7 998 700

Proficyt

(mld rubli)

172 939

59 328

36 520

 

Zauważyć należy, że w przypadku budżetu skonsolidowanego Federacji Rosji w ostatnim czasie miała miejsce nadwyżka zrealizowanych dochodów nad wydatkami (inaczej proficyt budżetowy). Również i na kolejne lata 20082010 zakłada się podobną sytuację. Coraz częściej jednak twórcy budżetu państwa mają świadomość, że znacząca nadwyżka przychodów nad wydatkami budżetu hamuje wzrost gospodarczy. Dlatego w planowaniu budżetu na lata 20082010 skalę nadwyżki budżetowej planuje się istotnie zmniejszyć. Można jednak założyć, że utrzymywaniu się proficytu budżetowego będą sprzyjały takie czynniki, jak wzrost produkcji przemysłowej i poprawa sytuacji finansowej przedsiębiorstw, korzystna dla Rosji koniunktura w handlu międzynarodowym i rosnące ceny rosyjskich towarów eksportowych, oszczędne finansowanie wydatków budżetu z obawy przed potęgowaniem inflacji, dyscyplinowanie polityki finansowej, jeśli chodzi o realizację dochodów budżetu i wzrost ściągalności podatków.

Można przypuszczać, że w przyszłości struktura budżetu kształtować się będzie głównie pod wpływem czynników zewnętrznych (szacuje się ich wagę oddziaływania do 80%) oraz wewnętrznych (nie więcej niż 20% wagi). Nasilenie wpływu czynników zewnętrznych może wynikać z dalszego zaangażowania USA w wojnę z Irakiem. Spowoduje to dalszy wzrost ceny ropy naftowej i wzrost wpływów do rosyjskiego budżetu. Jeżeli chodzi o czynniki wewnętrzne, to nadwyżka w budżecie będzie miała miejsce w najbliższej przyszłości, ale jej dynamika zmniejszy się. Gdyby brać pod uwagę tylko czynniki wewnętrzne, to zmniejszanie nadwyżki budżetowej może doprowadzić do zrównoważenia dochodów i wydatków w budżecie Rosji.

 

 

Wydatki budżetu federalnego

Główną pozycją po stronie wydatków budżetu federalnego są wydatki na zarządzanie państwem i samorząd terytorialny. Istotną pozycję w wydatkach stanowią także nakłady na prawo i sądownictwo[28]. Zdecydowanie wzrosły wydatki budżetu federalnego związane z finansowaniem budżetów regionalnych i lokalnych, przede wszystkim w sferze polityki socjalnej, działalności międzynarodowej, bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku oraz rolnictwa i transportu.

Dużym obciążeniem dla rosyjskiego budżetu jest ponoszenie kosztów związanych z obsługą długu zagranicznego. W końcu 2007 roku Federacja Rosyjska była zadłużona według danych Banku Rosji na 430 mld USD[29].

 

 

Dochody budżetu federalnego

Głównym źródłem dochodów budżetowych państwa są podatki. Rosyjski system podatkowy podlega w ostatnich latach istotnym zmianom. Jest to system bardzo złożony i zawiera wiele sprzeczności. Próbą uporządkowania tego systemu było przyjęcie przez rosyjski parlament I części Kodeksu podatkowego Federacji Rosyjskiej, która weszła w życie 1 stycznia 1999 roku. W ślad za nią, Duma Państwowa uchwalała kolejne rozdziały II części Kodeksu. Do chwili obecnej weszły w życie przepisy regulujące: podatek od wartości dodanej (VAT), podatek akcyzowy, podatek od dochodów osobistych oraz jednolity podatek socjalny – obowiązujące od 1 stycznia 2001 roku. Podatek od zysków osób prawnych, podatek od sprzedaży oraz podatek od wydobycia surowców mineralnych obowiązują od 1 stycznia 2002 roku, a podatek transportowy – od 31 sierpnia 2002 roku. Pozytywną tendencją w rosyjskim prawodawstwie podatkowym jest uwzględnianie w coraz większym stopniu regulacji międzynarodowych.

Rozwiązania w zakresie systemu podatkowego w Rosji, z racji pozytywnych efektów dla stanu finansów publicznych, powinny być przedmiotem wnikliwej analizy. Trzon systemu podatkowego Rosji obejmuje trzy podstawowe kategorie podatków[30]: podatki federalne, podatki regionalne, podatki lokalne. Wszystkie one funkcjonują w oparciu o prawodawstwo federalne, jednak w zakresie dwóch ostatnich kategorii władze regionalne i lokalne mają prawo ustalania stawek oraz określania związanych z nimi procedur. Obowiązuje zasada, iż władze niższego szczebla nie mogą stosować obniżek w zakresie podatków wyższej kategorii, mimo iż, jak w przypadku podatku od zysków, znaczna część generowanych przez ten podatek dochodów zasila budżety regionalne i lokalne. Władze regionalne mogą jedynie zastosować wobec określonych grup podatników obniżkę regionalnej stawki podatku od zysków w zakresie nie większym niż 4%.

Podatki federalne to: podatek od wartości dodanej (VAT), akcyza (alkohol, wyroby tytoniowe, ropa naftowa i pochodne), podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne, podatek od operacji z papierami wartościowymi, cła i opłaty celne, opłata za zużycie surowców naturalnych, opłata za korzystanie ze środowiska naturalnego, podatek dochodowy z przedsiębiorstw, podatek od użytkowników dróg, podatek importowy, podatek od spadków i darowizn, opłata za używanie słów „Rosja”, „Rosyjska Federacja”, podatek z tytułu zakupu walut wymienialnych, podatek od biznesu związanego z grami hazardowymi oraz opłaty za licencję i prawo do produkcji i handlu wyrobami alkoholowymi.

Podatki regionalne to: podatek od majątku przedsiębiorstw, podatek leśny, opłata edukacyjna, podatek od sprzedaży, podatek od łącznego przychodu.

Podatki lokalne to: podatek od majątku osób fizycznych, podatek gruntowy, opłaty rejestracyjne za podejmowanie działalności gospodarczej, podatek od obiektów przemysłowych w strefach uzdrowiskowych (ochronnych), opłata turystyczna, opłaty gminne celowe na pokrycie kosztów utrzymania policji, dóbr publicznych, edukacji, podatek od reklam, opłaty od sprzedaży samochodów, sprzętu techniki obliczeniowej i komputerów, podatek od psów (z wyjątkiem służbowych), opłata za handel wyrobami alkoholowymi, opłata licencyjna za prawo organizowania aukcji i loterii, opłata za przydział mieszkania, opłaty za prawo używania lokalnych symboli, np. w Moskwie 12,5-krotność płacy minimalnej każdego roku, opłaty za wyścigi na hipodromach, opłaty od operacji na giełdzie, opłaty za pozwolenie budowlane w strefie rezerwatów przyrody, opłaty parkingowe, opłaty za prawo kręcenia filmów, opłaty za sprzątanie terenów miejskich, opłaty za zameldowanie, opłata za prowadzenie gier hazardowych (od 205-krotności płacy minimalnej za jednostkę maszyn do gier), opłaty za wygrane na zawodach sportowych oraz opłaty od grających w gry losowe[31].

Podatki, cła i inne opłaty ponoszone na rzecz budżetu stanowione są w oparciu o ustawy i tylko w ten sposób mogą być zmienione. Za naliczanie i pobieranie podatków odpowiada Ministerstwo Podatków. Współpracuje ono z Ministerstwem Finansów, które odpowiada za dochody budżetu państwa, a także z Federalną Agencją ds. Przestępstw Gospodarczych i Podatkowych przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Agencja ta od 1 lipca 2003 roku przejęła obowiązki Policji Podatkowej i otrzymała szerokie uprawnienia w obszarze wykrywania przypadków nadużyć podatkowych. W ostatnich latach Policja Podatkowa i Agencja ds. Przestępstw Gospodarczych i podatkowych zaktywizowały swoje działania, zatrzymując kilku znaczących oligarchów finansowych. Zarzucono im przestępstwa podatkowe na bardzo dużą skalę, oskarżając o uszczuplenie dochodów państwa na sumy idące w miliardy dolarów. Faktem jest, że jeszcze do niedawna zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne nagminnie unikały w Rosji płacenia podatków. Taki stan rzeczy zachęcał do traktowania obowiązku podatkowego jako czystej formalności nie egzekwowanej przez państwo. Wydaje się, że władze są zdeterminowane, aby zmienić tę sytuację i doprowadzić do znacznego ograniczenia liczby tych podatników, którzy unikają płacenia podatków.

Spośród pobieranych podatków, istotne znaczenie dla budżetu państwa mają: Podatek od osób fizycznych – podatek dochodowy. Kodeks Podatkowy FR (w części II) wprowadził liniowy podatek dochodowy od osób fizycznych. Od 1 stycznia 2001 roku generalnie obniżono podatek dochodowy od osób fizycznych do 13%. Konsekwencje zmniejszenia podatku okazały się nadspodziewanie korzystne dla budżetu[32]. Roczne wpływy do budżetu po tej operacji w 2001 roku wzrastały każdego roku o 50%[33].

Najwyższa stawka podatku, na poziomie 35%, stosowana jest od niektórych dochodów, jak np. wygranych, wypłacanych przez organizatorów loterii i innych gier hazardowych (w tym również automatów do gier), dowolnych wygranych i nagród, otrzymywanych w związku z udziałem w konkursach, grach i innych.

Od 1 stycznia 2002 roku podstawowa stawka podatku od zysku przedsiębiorstw, będącego odpowiednikiem polskiego podatku dochodowego od osób prawnych, została obniżona z 35% do 24%. Dochody państwa z tego tytułu są dzielone pomiędzy poszczególne szczeble budżetowe: 76% – budżet federalny; do 16% (ale nie mniej niż 12%) – budżet regionalny i 2% – budżet lokalny. Podatkiem tym objęte są zyski rosyjskich osób prawnych osiągnięte na terytorium Rosji i poza jej granicami, a także zyski zagranicznych osób prawnych mające swoje źródło na terenie Rosji[34].

Kolejnym podatkiem naliczanym w Rosji jest podatek związany z funduszem płac. W części II Kodeksu podatkowego wprowadzony został tzw. jednolity podatek socjalny. Podatek ten jest obliczany według stawek malejących od 35,6% do 2% wraz ze wzrostem łącznej kwoty wynagrodzenia pracownika i płacony jest przez pracodawcę. Od początku 2002 roku podatek socjalny przekazywany do budżetu federalnego jest pomniejszany o obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne. Wynagrodzenia cudzoziemców czasowo przebywających i zatrudnionych w Rosji są zwolnione z tego ubezpieczenia. Radykalne zmiany w rosyjskim systemie podatkowym podjęte w 2000 i 2001 roku miały na celu zmniejszenie również obciążeń z tytułu kosztów pochodnych od wynagrodzeń.

Sprzedaż towarów i usług na terenie Rosji oraz import towarów do Rosji są obłożone podatkiem od wartości dodanej (VAT). Podatek ten naliczany jest przez sprzedawców towarów i usług oraz importerów towarów. Niektóre usługi zlecone podmiotom zagranicznym, ale wykonywane na rzecz rezydentów rosyjskich (usługi konsultingowe, dotyczące kwestii patentowych, licencji itp.) również są objęte tym podatkiem. Podobnie – usługi związane z rosyjskim rynkiem nieruchomości. Podstawowa stawka podatku VAT wynosi 18%. Istnieje grupa towarów i usług objętych obniżoną stawką w wysokości 10%, a także towarów i usług zwolnionych z tego podatku (stawka zerowa). W strukturze podatków (bez opłat) VAT stanowi 36,5% ogółu płaconych podatków. Po 2008 roku rząd zamierza obniżyć podstawową stawkę podatku VAT nawet do 10%[35].

Kolejny jest podatek akcyzowy. Jest to podatek naliczany od sprzedaży określonych towarów masowej konsumpcji, takich jak napoje spirytusowe, wino, piwo, tytoń i samochody osobowe, a także paliwa, smary silnikowe i gaz ziemny. Podatek ten jest płacony przy sprzedaży towarów wyprodukowanych na terenie Rosji, w przypadku importu niektórych towarów, w sytuacji wniesienia takich towarów jako aport do kapitału zakładowego przedsiębiorstwa, wykorzystania ich na potrzeby własne producenta, a także w innych podobnych sytuacjach. Jeżeli producent wykorzystuje towary akcyzowe jako surowce do produkcji innych towarów akcyzowych, może, przy spełnieniu określonych warunków, odzyskać podatek zapłacony przy zakupie omawianych surowców. Akcyza zazwyczaj płacona jest przez producentów. Akcyza od towarów importowanych jest naliczana i płacona razem z opłatami celnymi. Niektóre towary akcyzowe, takie jak napoje, alkohol i wyroby tytoniowe, podlegają obowiązkowemu oznakowaniu znakiem akcyzy. Stawki dla wszystkich towarów akcyzowych, z wyjątkiem gazu ziemnego, określone zostały kwotą w rublach za daną jednostkę miary towaru. Dla przykładu za 1 litr alkoholu akcyza wynosi 16,2 rubla, za 1 litr piwa – 4,60 rubla, za 1 tonę benzyny – 2 190 rubli[36].

Nowym, wprowadzonym od 1 stycznia 2003 roku podatkiem jest podatek transportowy, nakładany przez władze regionalne. Jego wysokość jest w większości przypadków zależna od pojemności silnika pojazdu. Stawki tego podatku są ustalane przez władze regionalne w ramach ustalonych przez prawo federalne limitów.

Zagraniczne osoby prawne podlegają, zgodnie z rosyjskim prawem, opodatkowaniu (podatkiem od zysku) w zakresie dochodów wygenerowanych na terenie Rosji. Obowiązek ten, jako zasada dotyczy podmiotów, które na terenie Rosji posiadają tzw. stałą strukturę. Może to być oddział, przedstawicielstwo, biuro, agencja lub każda inna struktura, w której zagraniczne przedsiębiorstwo prowadzi działalność gospodarczą. Jako posiadające na terenie Rosji stałą strukturę, uważane są również te podmioty zagraniczne, które prowadzą swoją działalność za pośrednictwem przedstawiciela. Przedstawicielem takim może być rosyjska osoba fizyczna lub prawna, która reprezentuje interesy podmiotu zagranicznego na podstawie umowy, działa w jego imieniu i ma prawo zawierania i negocjowania w jego imieniu umów.

Przedstawicielstwa i filie zagranicznych przedsiębiorstw podlegają opodatkowaniu na takich samych zasadach, co firmy rosyjskie. Przy ustalaniu podstawy do opodatkowania, dochody uzyskane przez nie mogą być pomniejszone o poniesione koszty na takich samych zasadach jak te, które obowiązują rosyjskie przedsiębiorstwa. W sytuacji, gdy zagraniczne przedsiębiorstwo nie utworzyło na terenie Rosji stałej struktury i nie jest chronione umową o unikaniu podwójnego opodatkowania, stosuje się wobec niego następujące ryczałtowe stawki podatkowe: 15% w odniesieniu do dywidend i dochodów uzyskanych z tytułu udziału w przedsiębiorstwie z kapitałem zagranicznym, 10% w przypadku dochodów z tytułu frachtu, 20% w odniesieniu do niektórych pozostałych dochodów, w tym oprocentowania od kapitału[37].

Poza cłem, od towarów wwożonych do Federacji Rosyjskiej pobierany jest podatek od wartości dodanej VAT (ros. NDS – Nałog na Dobawliennuju Stoimost’) i akcyza. Podatki te mają na celu wyrównanie obciążeń nakładanych na krajowe i importowane towary, zgodnie z praktyką międzynarodową i wymaganiami GATT/WTO. Stawki podatku od wartości dodanej i stawki akcyzy są takie same dla towarów krajowych, jak też importowanych. Ponadto w Rosji pobierane są opłaty za czynności dokonywane przez organy celne (opłaty celne).

W najbliższych latach reforma systemu podatkowego w Rosji powinna być nakierowana na takie działania, jak:

1)  poprawianie prawa podatkowego w celu jego uproszczenia, stabilizowania zasad podatkowych oraz zmniejszenia obciążeń podatkowych dla „rzetelnych” podatników;

2)  eliminowanie sprzeczności pomiędzy prawem podatkowym i kodeksem cywilnym;

3)  eliminowanie możliwości uchylania się od płacenia podatków;

4)  poprawa skuteczności pracy służb podatkowych.

Planuje się dalsze zmniejszanie stawek podatkowych. Według specjalistów[38], podatek VAT powinien być w najbliższych latach zmniejszony do 15%, składki na ubezpieczenia społeczne do 30%, a docelowo do 25%. Zwolennicy takiego podejścia argumentują, że zmniejszenie stawek podatkowych w ostatnich latach w Rosji zawsze skutkowało zwiększeniem wpływów do budżetu.

W najbliższym czasie w Rosji zamierza się wprowadzić nowe rozwiązania w zakresie opodatkowania małych i średnich przedsiębiorstw. Podstawowa stawka podatku dochodowego ma wynosić 6% podatku od przychodów lub 15% podatku od dochodu pomniejszonego o koszty uzyskania przychodów[39]. Rząd zamierza także wprowadzić uproszczony system opodatkowania dla najmniejszych, rozpoczynających działalność przedsiębiorstw. Dopiero po wprowadzeniu tych zmian można będzie uznać reformę sytemu podatkowego za zakończoną[40]. Jednak istotnym warunkiem osiągnięcia założonych celów reformy finansów publicznych jest zapewnienie właściwej realizacji polityki budżetowej. Podstawowym zadaniem polityki budżetowej w ramach polityki gospodarczej jest finansowe zabezpieczenie realizacji przez państwo jego zobowiązań publicznych[41]. W ciągu ostatnich lat efektywność polityki budżetowej była w Rosji nadzwyczaj niska, czego przejawem były następujące zjawiska:

·     chroniczne niewykonywanie przez państwo swoich zobowiązań;

·     słabość systemu podatkowego, niezdolnego do skutecznego wypełniania zarówno funkcji fiskalnych, jak i regulacyjnych (o czym świadczy masowe uchylanie się od podatków);

·     „drogie” państwo, będące rezultatem nieefektywnych działań administracji, dążącej do przejmowania maksymalnej renty z prawa redystrybucji zasobów gospodarki, co w konsekwencji prowadzi do tworzenia nierównych warunków konkurencji i uniemożliwia ochronę praw własności.

Można zatem stwierdzić, że nieefektywna polityka budżetowa w Rosji jest jedną z podstawowych przeszkód do osiągnięcia stabilnego wzrostu gospodarczego. Obok prowadzonej reformy systemu podatkowego, która jest źródłem poprawy sytuacji budżetu państwa, kluczowymi działaniami w polityce budżetowej powinny być między innymi:

1)  doprowadzenie do zbilansowania zobowiązań państwa z możliwościami ich realizacji;

2)  uregulowanie zobowiązań państwa z kredytodawcami i wierzycielami oraz dłużnikami;

3)  inwentaryzacja zobowiązań przyjętych przez państwo i związanych z tym wydatków budżetowych;

4)  audyt wykonania budżetów wszystkich szczebli.

Rząd powinien doprowadzić do zrealizowania zobowiązań państwa wobec różnych grup społecznych i zmniejszenia zadłużenia zagranicznego. Niekorzystnym zjawiskiem jest narastanie nacisków regionów i innych „beneficjentów” zabiegających o zwiększenie dotacji finansowych z budżetu centralnego. Zasadniczym celem zmian w realizowanej polityce budżetowej powinno być stworzenie trwałych, instytucjonalnych mechanizmów pobudzających władze regionalne i lokalne do przeprowadzenia reform strukturalnych systemu finansów publicznych. Umożliwi to realizację zobowiązań finansowych rządu, zapewni równy dostęp obywateli do podstawowych usług i świadczeń socjalnych. Wśród przesłanek warunkujących osiągnięcie tych celów, wymienić należy:

a)  decentralizację systemu budżetowego z jednoczesnym przekazaniem na szczebel federalny zobowiązań o charakterze ogólnonarodowym, zapewnienie odpowiednich źródeł finansowania federalnych potrzeb;

b)  radykalne zmiany w sferze dochodów i wydatków budżetów lokalnych, zakładając odejście od rozdziału wpływów podatkowych pomiędzy budżety poszczególnych szczebli, preferując zasadę „jeden budżet – jeden podatek”;

c)  współfinansowanie wybranych inwestycji (mających państwowy priorytet) także środkami z budżetów regionalnych.

Można jednak mieć wątpliwości, czy osiągnięcie tych celów w krótkim czasie będzie możliwe. Bez stworzenia niezbędnej bazy prawnej konflikty i „przepychanki” pomiędzy budżetem centralnym a budżetami regionalnymi nie zostaną wyeliminowane. Mając na uwadze potrzebę realizacji przyjętych planów na najbliższe lata, rząd Rosji powinien wprowadzić następujące zmiany[42]:

a)  przejść na minimalną liniową stawkę podatku dochodowego od osób fizycznych (12%) z jednoczesnym zwiększeniem nieopodatkowanego minimum dochodów i likwidacją większości ulg podatkowych;

b)  utworzyć jeden podatek socjalny; obniżyć stawki i ustanowić górny pułap opodatkowanego dochodu;

c)  zlikwidować podatek obrotowy i kompensować zmniejszenie dochodów przez wprowadzenie wspomnianego lokalnego podatku oraz podwyższenie akcyzy na produkty naftowe;

d)  zlikwidować większość ulg w podatku VAT;

e)  zmienić zasady opłaty akcyzowej na produkty alkoholowe i naftowe w celu maksymalnego przeniesienia obciążenia podatkowego na sferę konsumpcji;

f)    podatek od nieruchomości zastąpić podatkiem majątkowym i gruntowym.

Przewiduje się także wiele przedsięwzięć, które powinny poprawić pracę administracji i funkcjonowanie urzędów podatkowych.

Podsumowując należy stwierdzić, że najważniejszym problemem, przed którym stoi obecnie Rosja, jest wykorzystanie dobrej koniunktury na rynkach surowcowych i finansowanie pozyskanymi środkami intensywnych czynników rozwoju wewnętrznego. Rosja ma pieniądze i musi zdecydować, na co je przeznaczyć: konsumpcję czy inwestycje w gospodarkę. Jak na razie wydaje większość pieniędzy na konsumpcję, mniejszą część na inwestycje. To nie jest dobra droga, nie prowadzi do trwałej koniunktury opartej na wewnętrznych czynnikach wzrostu gospodarczego.

 

 

Handel zagraniczny Rosji

Międzynarodowa wymiana handlowa ma ogromne znaczenie dla gospodarki rosyjskiej z wielu powodów. Rosja plasuje się w czołówce największych państw pod względem zasobów bogactw mineralnych. Posiada olbrzymie rezerwy surowców energetycznych. Nośniki energii stanowią główny przedmiot obrotu w handlu zagranicznym Rosji – dominują w eksporcie.

 

Tabela 5. Wolumen i kierunki eksportu towarów z Rosji w latach 19942007

 

Lata

Eksport towarów

eksport ogółem

kraje tzw. dalekiej zagranicy*

kraje WNP

Wartość

(mln USD)

w % do roku ubiegłego

Wartość

(mln USD)

w % do roku ubiegłego

Wartość

(mln USD)

w % do roku ubiegłego

1994

67 826

52 111

15 715

1995

82 913

122,2

65 940

126,5

16 973

108,0

1996

90 563

109,2

71 997

109,2

18 566

109,4

1997

89 008

98,3

69 932

97,1

19 076

102,7

1998

74 884

84,1

59 090

84,5

15 794

82,8

1999

75 666

101,0

63 670

107,8

11 995

75,9

2000

105 565

139,5

91 331

143,4

14 234

118,7

2001

103 192

97,8

88 110

96,5

15 082

106,0

2002

107 247

105,3

90 969

105,0

16 278

106,6

2003

135 403

126,2

113 967

125,3

21 436

130,9

2004

183 452

135,0

153 249

133,8

19 931

132,1

2005

245 255

133,9

211 641

138,3

33 613

111,3

2006

303 926

124,7

260 558

123,9

43 368

129,3

2007

355 175

116,9

301 455

115,7

53 720

123,9

 

* Kraje Wspólnoty Niepodległych Państw to kraje wyłonione z niektórych republik byłego ZSRR, natomiast pozostałe kraje świata to tak zwana daleka zagranica.

 

Źródło: http://www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/print.asp?file=trade.htm (16.02.2008); „Biulletien’ bankowskoj statistiki”, nr 7 (122), Moskwa 2003, s. 23.

 

Zauważyć należy znaczący wzrost rosyjskiego eksportu na rynki światowe (poza WNP). W ciągu ostatnich 10 lat eksport ogółem zwiększył się z 67,8 mld USD w 1994 roku do 355,2 mld USD w 2007 roku. W ostatnim czasie eksport wzrastał systematycznie o kilkadziesiąt miliardów USD, z tego eksport do krajów tak zwanej dalekiej zagranicy wzrósł z 52,1 mld USD w 1994 roku do 301,5 mld USD w 2007 roku. Natomiast eksport do krajów WNP osiągnął w 2007 roku wielkość 53,7 mld USD – czyli na poziomie trzykrotnie większym niż w 1994 roku.

W strukturze towarowej rosyjskiego eksportu nie zaszły w ostatnich latach istotniejsze zmiany. Nadal dominującą pozycją są surowce energetyczne (głównie ropa naftowa i gaz ziemny) oraz produkty pochodne od nich, na które w ostatnich latach przypada ponad połowa wartości eksportu. Kolejne miejsca zajmują metale nieszlachetne, maszyny i urządzenia oraz produkty chemiczne. Jednakże, taka struktura rosyjskiego eksportu czyni go niezwykle wrażliwym na zmiany cen na rynkach światowych surowców. Mimo podejmowanych starań na rzecz dywersyfikacji struktury eksportu, udział towarów wysoko przetworzonych w rosyjskim eksporcie nadal pozostaje niski. Rosja eksportuje również znikome ilości produktów rolno-spożywczych oraz tekstyliów i odzieży, których łączna wielkość stanowi jedynie około 3%. Udział Rosji w światowym eksporcie wyrobów wysokiej technologii wynosi zaledwie 0,3%. Wyjątkiem jest sprzęt wojskowy i uzbrojenie (blisko 30% światowego eksportu) oraz dostawy kompletnych urządzeń do elektrowni atomowych – 11% światowego eksportu[43].

Jak wynika z poniższego wykresu, w okresie od 1994 do 2006 roku eksport ogółem zwiększył się z 67,4 mld USD do 243 mld USD. W analizowanym okresie import towarów do Rosji wzrósł z 50,5 mld USD w 1994 roku do 125 mld USD w 2006 roku. Od dłuższego czasu w Rosji utrzymuje się dodatnie saldo w handlu zagranicznym.

 

Wykres 3. Eksport oraz import towarowy w Rosji w okresie 19942006, w mld USD

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Centralnego Banku Rosji, http://www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/bp_19942006.xls (17.02. 2007).

 

Wzrasta także w ostatnich latach import do Rosji. Jednak dynamika importu jest znacznie niższa niż dynamika eksportu. Podstawowe informacje o wielkości, kierunkach i zmianach importu do Rosji w latach 1994–2007 zamieszczono w poniższej tabeli.

 

Tabela 6. Wolumen i kierunki importu towarów do Rosji w latach 19942007

 

Lata

Import towarów do Rosji

import ogółem

kraje tzw. dalekiej zagranicy

kraje WNP

ogółem

(mln USD)

w % do roku ubiegłego

razem

(mln USD)

w % do roku ubiegłego

Razem

(mln USD)

w % do roku ubiegłego

1994

50 452

36 455

13 997

1995

62 603

124,1

44 258

121,4

18 345

131,1

1996

68 092

108,8

47 273

106,8

20 819

113,5

1997

71 983

105,7

53 395

113,0

18 588

89,3

1998

58 015

80,6

43 714

81,9

14 301

76,9

1999

39 537

68,1

29 158

66,7

10 379

72,6

2000

44 862

113,5

31 434

107,8

13 428

129,4

2001

53 764

119,8

40 723

129,6

13 041

97,1

2002

60 966

113,4

48 815

119,9

12 151

93,2

2003

75 418

123,7

60 032

123,0

15 386

126,6

2004

96 307

126,6

76 394

125,3

19 913

132,1

2005

125 123

128,5

103 337

133,4

21 786

109,5

2006

164 692

131,3

140 115

135,3

24 577

112,2

2007

223 058

135,4

191 194

136,5

31 864

129,6

 

Źródło: http://www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/print.asp?file=trade.htm (16.02.2008); „Biulletien’ bankowskoj statistiki”, nr 7 (122), Moskwa 2003, s. 23.

 

W analizowanym okresie import towarów do Rosji wzrastał znacznie wolniej niż eksport; z 50,4 mld USD w 1994 roku do 223,1 mld USD w 2007 roku. Odnotowuje się zdecydowany wzrost obrotów handlowych z krajami WNP, także wzrost importu. Natomiast ilość zakupionych towarów z tak zwanej dalekiej zagranicy zwiększyła się w tym okresie z 36,4 mld USD do 191,2 mld USD.

Podobnie jak w przypadku eksportu, również struktura towarowa importu nie podlegała w ostatnim dziesięcioleciu większym zmianom. Rosja od lat importuje głównie maszyny i urządzenia, żywność, napoje i lekarstwa, a także produkty roślinne, środki transportu oraz chemikalia. Na kolejnych pozycjach plasował się import żywności, napojów i produktów rolnych, chemikaliów, metali, tekstyliów i odzieży. W efekcie na żywność i inne towary konsumpcyjne przypada duża część importu, co świadczy o słabości gałęzi przetwórczych. Wzrost importu towarów konsumpcyjnych w ostatnich latach jest spowodowany wyraźnym zwiększeniem siły nabywczej społeczeństwa i chęcią powrotu do poziomu życia sprzed kryzysu. Na Rosję przypada około 1,6% światowego importu żywności[44].

W ostatnich latach widoczna jest zdecydowana poprawa wyników w handlu zagranicznym Rosji, co jest po części wynikiem rosnących cen surowców energetycznych.

 

Tabela 7. Ceny ropy naftowej i saldo obrotów bieżących FR w latach 19992007

 

 

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Cena ropy Urals

USD za baryłkę, średnia

17,10

26,70

23,00

23,90

27,30

34,20

50,00

61,10

60,00

Rachunek operacji bieżących

Mld USD

24,60

46,80

33,90

29,10

35,40

59,50

84,40

96,10

% do PKB

13,80

18,10

11,40

8,50

8,20

10,10

11,00

9,80

% do okresu poprzedzającego

 

190,30

72,50

85,80

121,60

168,10

141,90

113,80

 

Źródło: http://www.icss.ac.ru/macro/index_year.php?id=9 (data pobrania 10.02.2008).

 

Saldo bilansu handlu zagranicznego Rosji od 1994 roku do chwili obecnej ciągle utrzymuje wartość dodatnią. W handlu z krajami tak zwanej dalekiej zagranicy saldo było zawsze w badanym okresie dodatnie i zwiększyło się ponad siedmiokrotnie (z 15,6 mld w 1994 r. do 110,2 mld USD w 2007 r.). Saldo bilansu handlowego z krajami WNP także miało dodatni wynik (poza latami 1995–1996, kiedy było ujemne) i w badanym okresie cechowało się dużym zróżnicowaniem. Jego wartość w poszczególnych latach zaprezentowano w poniższej tabeli.

 

Tabela 8. Saldo bilansu handlowego Rosji w latach 1994–2007 (w mln USD)

 

Lata

Saldo bilansu handlowego

ogółem

z krajami dalekiej zagranicy

z krajami WNP

1994

17 374

15 656

1 718

1995

20 310

21 682

– 1 372

1996

22 471

24 724

– 2 253

1997

17 025

16 537

488

1998

16 869

15 376

1 493

1999

36 129

34 513

1 616

2000

60 703

59 897

807

2001

49 429

47 387

2 041

2002

46 281

42 154

4 127

2003

59 985

53 935

6 050

2004

87 145

76 855

10 290

2005

120 131

108 304

11 827

2006

139 234

120 443

18 791

2007

132 117

110 261

21 856

 

Źródło: obliczenia własne na podstawie: http://www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/print.asp?file=trade.htm (16.02.2008); Biulletien’ bankowskoj statistiki, nr 7 (122), Moskwa 2003, s. 23.

 

Saldo bilansu wymiany handlowej Rosji z zagranicą w latach 1994–2007 wzrosło z 17,3 mld USD do 132,1 mld USD. Wynik ten jest głównie rezultatem rosnącego szybko eksportu. Wzrost ten jest ważony korzystnym terms of trade w handlu zagranicznym. Sprzyjającym czynnikiem są przede wszystkim rosnące ceny rosyjskich towarów eksportowych na rynkach międzynarodowych, głównie nośników energii, oraz ustabilizowany import.

Wzrastają rezerwy walutowe kraju, które wynosiły 124,5 mld USD na koniec 2004 roku i prawie 300 mld na początku 2007 roku. W latach 2001–2006 Rosja uzyskała łącznie 345 mld USD nadwyżki w handlu zagranicznym. Część tych nadwyżek ulokowano w Funduszu Stabilizacyjnym Federacji Rosyjskiej.

Fundusz Stabilizacyjny FR został utworzony 1 stycznia 2004 roku i jest częścią budżetu państwa. Jego celem jest zabezpieczenie bilansowania budżetu państwa w sytuacji znacznego obniżenia cen na surowce energetyczne, dominujące w eksporcie Rosji. Fundusz ten sprzyja stabilizowaniu rozwoju gospodarczego kraju, jest jednym z podstawowych instrumentów absorbowania nadmiernej płynności, zmniejsza presję inflacyjną, obniża zależność rosyjskiej gospodarki od niekorzystnych zmian cen na rynkach zagranicznych i wahań wpływów z eksportu na poziom rezerw dewizowych kraju. Środki Funduszu powstają w efekcie ustanowienia dodatkowych ceł na eksportowaną ropę naftową i podatków nakładanych na wydobycie surowców mineralnych, w warunkach, gdy cena ropy naftowej przewyższa ustaloną cenę bazową, tj. 27 USD za baryłkę ropy naftowej (typu Urals).

 

Tabela 9. Stan Funduszu Stabilizacyjnego Federacji Rosyjskiej

 

Stan Funduszu na dzień

W mld USD

1.01.2008

166,4

1.01.2007

79,3

1.01.2006

43,1

1.01.2005

18,2

 

Źródło: Ministerstwo Finansów FR, dokument elektroniczny: http://www1.minfin.ru/stabfond_rus/sobj_rus.htm (1.02.2008)., http://www.tpprf.ru/img/uploaded/2007041114252691.doc (13.03 2008)

 

Środki Funduszu Stabilizacyjnego mogą być wykorzystywane na pokrycie deficytu budżetowego, a po przekroczeniu stanu środków Funduszu ponad kwotę 500 mld rubli, także na inne cele.

Coraz lepsze oceny przyznają Rosji i podmiotom rosyjskim światowe agencje ratingowe, poprawia się klimat inwestycyjny w Rosji, co sprzyja napływowi inwestycji zagranicznych do gospodarki rosyjskiej.

 

Tabela 10. Napływ inwestycji zagranicznych do Rosji w latach 19952006

 

 

1995

2000

2002

2003

2004

2005

2006

Mln USD

Udział w %

Mln USD

Udział w %

Mln USD

Udział w %

Mln USD

Udział w %

Mln USD

Udział w %

Mln USD

Udział w %

Mln USD

Udział w %

Inwestycje za­gra­niczne ogó­łem

2 983

100

10 958

100

19 780

100

29 699

100

40 509

100

53 651

100

55 109

100

Z tego:

1. Inwestycje bez­po­śred­nie

2 020

67,7

4 429

40,4

4 002

20,2

6 781

22,8

9 420

23,3

13 072

24,4

13 678

24,8

W tym:

1.1. Wpłaty do ka­pi­ta­łu

1 455

48,8

1 060

9,7

1 713

8,6

2 243

7,5

7 307

18,0

10 360

19,3

1.2. Kredyty otrzy­mane od zagra­nicz­nych udziałow­ców

341

11,4

2 738

25,0

1 300

6,6

2 106

7,1

1 695

4,2

2 165

4,0

1.3. Inne in­we­styc­je bez­po­śred­nie

224

7,5

631

5,7

989

5,0

2 432

8,2

418

1,1

547

1,1

 

2. Inwestycje portfelowe

39

1,3

145

1,3

472

2,4

401

1,4

333

0,8

453

0,8

3 182

5,7

 

3. Pozostałe inwestycje

924

31,0

6 384

58,3

15 306

77,4

22 517

75,8

30 756

75,9

40 126

74,8

38 249

69,4

W tym:

3.1. Kredyty hand­lowe

187

6,3

1 544

14,1

2 243

11,3

2 973

10,0

3 848

9,5

6 025

11,2

3.2. Inne kre­dyty

493

16,5

4 735

43,2

12 928

65,4

19 220

64,7

26 416

65,2

33 745

62,9

3.3. Pozostałe

244

8,2

105

1,0

135

0,7

324

1,1

492

1,2

356

0,7

 

Źródło: dane rosyjskiego urzędu statystycznego (Rosstat).

 

Podkreślić należy w tym miejscu zmiany w geografii wymiany handlowej. Widoczna jest reorientacja Rosji w handlu zagranicznym na wymianę handlową z tzw. daleką zagranicą. Udział eksportu do krajów spoza WNP po 1999 roku wzrasta i osiąga w latach następnych w przybliżeniu 85% całości eksportu. Także udział importu z tych państw w imporcie ogółem Rosji zwiększał się. Ma to zasadniczy wpływ na saldo bilansu handlowego Rosji, na które oddziałuje głównie wymiana z krajami spoza WNP.

 

 

Zadłużenie zagraniczne Rosji

Poważnym problemem gospodarki rosyjskiej i zagrożeniem stabilności systemu finansowego jest zadłużenie zagraniczne, które systematycznie rośnie. Na początku 2007 roku zadłużenie Federacji Rosyjskiej wynosiło już 310,6 mld USD[45]. Obniża się zadłużenie instytucji rządowych, spłacane m.in. ze środków Funduszu Stabilizacyjnego, natomiast wzrasta zadłużenie sektora prywatnego.

 

Tabela 11. Zadłużenie zagraniczne Federacji Rosyjskiej (na początek roku, w mld USD)

 

 

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2007*

1. Klasyfikacja według terminu spłaty:

1.1. Zobowiązania krótkoterminowe

30,7

25,6

36,0

36,1

43,8

56,2

100,7

1.2. Zobowiązania długoterminowe

120,1

126,4

149,7

178,4

214,7

254,4

330,2

Ogółem

161,4

150,8

152,0

185,7

214,5

258,5

310,6

430,9

 

2. Klasyfikacja podmiotowa, z tego:

2.1. Zadłużenie organów władzy państwowej, w tym:

127,5

113,2

96,5

97,9

97,4

71,3

44,7

38,1

2.1.1. tzw. nowe zadłużenie państwa

60,0

51,0

39,8

38,6

39,6

35,6

33,8

29,9

2.1.2. zadłużenie byłego ZSRR

66,3

61,2

55,7

58,1

56,1

34,5

9,4

8,2

2.2. Organy regulacji pieniężno-kredytowej

7,5

7,8

8,2

11,0

3,9

13,1

2.3. Banki

9,3

13,6

14,2

24,9

32,5

50,2

101,2

147,7

2.4. Podmioty niefinansowe

21,8

24,0

33,8

55,1

76,4

126,0

160,7

230,4

Ogółem

161,4

150,8

152,0

185,7

214,5

258,4

310,6

430,9

 

* 1 października 2007 r.

 

Źródło: dane rosyjskiego urzędu statystycznego (Rosstat).

 

Od wielu lat Rosja (a wcześniej jeszcze ZSRR) korzystała z zagranicznych źródeł finansowania zarówno konsumpcji, jak i inwestycji. W konsekwencji dług zagraniczny systematycznie wzrastał. Już w 1992 roku Rosja miała 95 mld USD długu. W następnym roku dług osiągnął wartość około 110 mld USD. W latach 1994–1996 zwiększył się do 121 mld USD. W relacji do PKB zadłużenie osiągnęło 55% w roku 1994 i 30% w 1996 roku, a w relacji do wartości rocznego eksportu – 260% w 1994 roku i 190% w 1996 roku. Na koniec 1997 roku zadłużenie zagraniczne wzrosło do 123,5 mld USD, z czego 91,4 mld odziedziczono po byłym ZSRR. W 1998 roku zaciągnięto kolejne zobowiązania za granicą i dług wzrósł do 129 mld USD. Ten stan rzeczy wynikał z podjętych wysiłków, by zatrzymać lub co najmniej odsunąć w czasie ogłoszenie niewypłacalności państwa w stosunku do krajowych wierzycieli. W drugiej połowie 1998 roku część zadłużenia wewnętrznego zamieniono na zadłużenie zagraniczne. W ten sposób zagraniczne zobowiązania FR zwiększyły się do 143,9 mld USD. Skutkowało to rosnącymi kosztami obsługi długu. W latach 1997–1998 koszty obsługi zadłużenia zagranicznego sięgały 50% łącznych wydatków budżetowych. Po 2000 roku, dzięki przyjętej polityce systematycznego spłacania zagranicznych zobowiązań, zadłużenie się zmniejsza. Już w 2000 roku zadłużenie zmalało do 148,7 mld USD, a w 2001 roku do 138 mld USD. Jednakże w okresie 2002–2003 dług zagraniczny zwiększył się, po części w wyniku niekorzystnego kształtowania się kursu walutowego. W relacji do PKB zadłużenie w ostatnich latach się zmniejsza (2000 rok – 62%, 2001 rok – 50% i 2002 rok – 48% PKB)[46]. W 2005 roku zadłużenie banków zwiększyło się o ponad 20 mld USD, a zadłużenie podmiotów niefinansowych o prawie 50 mld USD. Duże rosyjskie przedsiębiorstwa finansują się głównie na międzynarodowych rynkach finansowych (zarówno pieniężnych, jak i kapitałowych). Jak się szacuje, koszty obsługi rosyjskiego długu zagranicznego (spłata rat kredytów i odsetek) stanowią prawie 1/3 budżetu federalnego Rosji.

 

Tabela 12. Zadłużenie zagraniczne Federacji Rosyjskiej (mld USD na początek roku)

 

 

1997

1998

1999

2001

2002

2004

2005

2006

I. Zadłużenie sektora publicznego

143,3

176,4

164,3

161,4

151,1

185,7

211,4

134,8

Zadłużenie byłego ZSRR

143,3

176,4

164,3

66,3

61,5

58,1

55,9

8,2

Zadłużenie Federacji Rosyjskiej

24,2

51,2

51,4

60,0

51,0

38,6

 

43,2

Zadłużenie w stosunku do by­łych kra­jów socjalistycznych

14,3

11,5

3,6

2,7

1,6

II. Zadłużenie sektora prywatnego

11,3

57,3

43,4

31,1

37,6

80,0

106,2

 

Sektor bankowy

Sektor niefinansowy

34,5

22,8

20,2

23,1

9,3

21,8

13,6

24,0

24,9

55,1

32,5

73,7

147,7

Zadłużenie rządu

(w % do PKB)

36,2

42,5

126,6

49,0

40,0

Zadłużenie sektora prywatnego

(w % do PKB)

2,9

13,8

33,4

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Obzor ekonomiczeskoj politiki w Rossji za 1998 god, „Opublikowannyje issliedowanija”, BEA, rozdział I, tab. 5; Biulletien’ bankowskoj statistiki, Centralnyj Bank Rossijskoj Fiedieracii, 2002, nr 9 (112), s. 16; 2003, nr 7 (112), s. 16; Płatieżnyj balans i wniesznij dołg Rossijskoj Fiedieracii, Moskwa, CBR 2007, tablica 5.1, 5.2, s. 24 i następne oraz dane Banku Rosji: http://www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/print.asp?file=debt.htm (29.08.2004); http://www.cbr.ru/statistics/credit_statistics/print.asp?file=debt.htm (9.05.2005).

 

Wyraźnie zmienia się struktura podmiotowa rosyjskiego zadłużenia zagranicznego. Jak wynika z danych statystycznych, zadłużenie zagraniczne sektora publicznego po 1998 roku zmniejsza się. Apogeum miało miejsce w 1998 roku, kiedy to Rosja była winna zagranicznym wierzycielom 176,4 mld USD. W 2001 roku zobowiązania sektora publicznego wyniosły 108,5 mld USD (czyli 74% całego zadłużenia). Zadłużenie rządu FR szacowano na 110,2 mld USD, natomiast innych podmiotów – na 1 mld USD. Najwięcej Rosja była winna międzynarodowym organizacjom finansowym (48,2 mld rubli), nabywcom dłużnych papierów w walutach (25,6 mld rubli) oraz Międzynarodowemu Funduszowi Walutowemu (7,3 mld rubli)[47]. W zasadniczym stopniu było to związane z aprecjacją podstawowych walut i z wynikającymi z tego różnicami kursowymi. Zauważyć w tym miejscu należy, że Rosja zdecydowanie zmniejszyła swoje zadłużenie w stosunku do byłych krajów socjalistycznych. W 2002 roku spłacono prawie 7 mld USD, pozostało jeszcze 4,1 mld USD. W pełni zostało spłacone przez Rosję zadłużenie w stosunku do MFW (2,8 mld USD)[48].

Tak zwany nowy dług rosyjski sektora publicznego[49] oceniano w styczniu 2007 roku na 43,2 mld USD[50]. Są to w zasadzie papiery wartościowe denominowane w walutach zagranicznych i kredyty w międzynarodowych instytucjach finansowych. Problemy związane z wysokim poziomem zadłużenia i dużymi kosztami zarządzania zobowiązaniami wobec zagranicy komplikują i tak niełatwą sytuację w Rosji[51].

Według danych Banku Centralnego FR, całkowite zadłużenie zagraniczne Rosji (obejmujące dług państwowy, zadłużenie sektora bankowego oraz przedsiębiorstw niefinansowych) na początku 2007 roku wynosiło ponad 310 mld USD, ale już na początku października wyniosło ponad 430 mld USD[52]. Przyczyną tego było zwiększenie się zadłużenia sektora prywatnego, w szczególności banków i podmiotów niefinansowych.

Na początku 2007 roku Rosja winna była Międzynarodowemu Bankowi Odbudowy i Rozwoju 4,4 mld USD. W odróżnieniu od zadłużenia sektora publicznego, zadłużenie sektora prywatnego w 2007 roku zwiększyło się. Dług zagraniczny rosyjskich banków wzrósł na przestrzeni 2006 roku do kwoty 101,2 mld USD, głównie za sprawą zwiększenia poziomu zaciągniętych kredytów — do 67,8 mld USD. Znacznie większy wzrost zadłużenia zagranicznego miał miejsce w sektorze przedsiębiorstw, którego zobowiązania na koniec 2006 roku osiągnęły poziom 160 mld USD. W ciągu zaledwie 9 miesięcy 2007 roku zadłużenie banków rosyjskich wzrosło z nieco ponad 100 do prawie 150 mld USD, a zadłużenie sektora niefinansowego wzrosło z140 do ponad 200 mld USD.

Analizy prowadzone w Rosji, a także opracowania niezależnych specjalistów z USA i Unii Europejskiej pokazują, że zadłużenie zagraniczne jest dla Rosji dużym obciążeniem finansowym. Około 1/3 środków budżetowych (budżetu federalnego) jest przeznaczanych na spłatę odsetek i rat kapitałowych od zaciągniętych kredytów zagranicznych. Znaczną część zadłużenia stanowią też kredyty odziedziczone po ZSRR. Rosja jednak w ostatnich latach w terminie reguluje zobowiązania wobec kredytodawców, a nawet spłaca niektóre kredyty przed terminem. Rosja zdecydowanie spłaca długi byłego ZSRR. Może sobie na to pozwolić, gdyż zarabia na wysokich cenach gazu i ropy naftowej na świecie. Na specjalnym Funduszu Stabilizacyjnym, który gromadzi nadwyżki dochodów Rosji ze sprzedaży ropy, zgromadzono na 1 stycznia 2008 roku ponad 156,8 mld dolarów[53]. Dzięki dochodom ze sprzedaży ropy rezerwy walutowe Rosji wynoszą na początku 2008 roku ponad 460 mld dolarów i są największe na świecie po państwach Azji (Japonii i Chinach). Można odnieść wrażenie, że spłata długów zagranicznych jest „sprawą honoru” prezydenta W. Putina, który być może chce ten sukces zdyskontować politycznie. Szczególnie dlatego, że w 2008 roku kończy się druga i ostatnia kadencja prezydentury. Redukcja zadłużenia jest bardzo korzystna ekonomicznie dla Rosji, gdyż Rosja zaoszczędzi wiele mld dolarów odsetek. Przedterminowa spłata długu może również poprawić wiarygodność kredytową Rosji, ułatwiając zaciąganie na korzystniejszych warunkach nowych kredytów przez podmioty prywatne.

Jednak zadłużenie Rosji wobec wierzycieli zagranicznych ogółem wzrasta – pomimo terminowego realizowania zobowiązań i restrukturyzacji zadłużenia. Wpływ na to zjawisko ma wzrastające zadłużenie podmiotów prywatnych. Zwiększający się ostatnio napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych świadczy o wzrastającej atrakcyjności gospodarki rosyjskiej. Jednak Rosja nie potrafi przyciągać – poza nielicznymi przykładami – znacznej wartości inwestycji zagranicznych i jest eksporterem netto kapitału.

Bilans płatniczy Rosji w ciągu ostatnich kilku lat jest zrównoważony dzięki dużej nadwyżce na rachunku obrotów bieżących i systematycznemu przyrostowi rezerw walutowych. Niekorzystnie na bilans obrotów bieżących wpływał jednak rachunek usług międzynarodowych. Bilans operacji kapitałowych Rosji jest ujemny z uwagi na wspomniany już odpływ kapitału oraz wzrost kredytów zagranicznych. Reasumując, podkreślić należy, że Rosja redukuje zadłużenie zagraniczne. Jednak jeszcze przez wiele lat będzie ponosiła koszty finansowania zaciągniętych wcześniej zobowiązań.

W gospodarce rosyjskiej w ostatnim okresie korzystnie kształtowała się dynamika większości wskaźników makroekonomicznych. Pozytywne tendencje wyrażały się w następujący sposób:

1)  zwiększał się systematycznie PKB; decydujący wpływ na osiągnięty wzrost gospodarczy miały: przemysł, budownictwo i handel; zwiększało się oddziaływanie popytu wewnętrznego na przyrost PKB;

2)  wzrastała wartość produkcji i usług w przemyśle, jednak po 2001 roku nastąpiło już osłabienie tempa wzrostu gospodarczego;

3)  wzrosła w 2003 roku produkcja rolna, podobnie jak w roku poprzednim o 1,5%; zbiory zbóż w 2003 roku, według oceny Ministerstwa Rolnictwa FR, były niższe o 22% w stosunku do 2002 roku. Szacuje się, że spadek produkcji zbóż w 2003 roku był podstawową przyczyną szybkiego wzrostu cen;

4)  roczne tempo wzrostu zagranicznych inwestycji bezpośrednich osiągnęło poziom 17,7%, a więc znacznie przewyższyło tempo wzrostu PKB;

5)  nastąpiło obniżenie poziomu rejestrowanego bezrobocia (według metodologii Międzynarodowej Organizacji Pracy);

6)  istotny wzrost dochodów budżetowych pozwolił uzyskać na koniec 2004 roku nadwyżkę budżetową w budżecie federalnym w wysokości 2,5% PKB;

7)  obsługa zadłużenia zagranicznego państwa odbywała się od 2003 roku bez wsparcia finansowego ze strony międzynarodowych instytucji finansowych;

8)  wielokrotnie zwiększone zostały w ciągu ostatnich lat rezerwy walutowe Centralnego Banku Rosji (z 21,0 mld USD na 1 lipca 2000 roku do 97,9 mld USD na 3 marca 2006 roku[54]);

9)  dodatnie saldo bilansu handlu zagranicznego osiągnęło w 2005 roku poziom 120,3 mld USD[55].

Należy podkreślić, że Rosja już od dłuższego czasu osiąga systematycznie dodatnie saldo w handlu zagranicznym; w ciągu ostatnich dziesięciu lat kraj ten uzyskał łącznie 534,6 mld USD nadwyżki; wynik ten jest głównie rezultatem rosnącego systematycznie i szybko eksportu, sprzyjającej koniunktury na rynkach światowych, przede wszystkim gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej i korzystnego dla Rosji terms of trade w handlu zagranicznym.

Tak więc, pogłębiona analiza przesłanek wzrostu gospodarczego Rosji nie może być wyłącznie pozytywna, z punktu widzenia długookresowych tendencji wzrostu. W szybkim tempie narasta zadłużenie sektora prywatnego, co może wprowadzić Rosję w „pułapkę zadłużenia”. Wiele przesłanek wzrostu gospodarczego to czynniki będące efektem nie tyle reform systemu gospodarczego Rosji i przemian strukturalnych gospodarki rosyjskiej, lecz korzystnie ukształtowanego popytu i cen rosyjskich towarów eksportowych na międzynarodowych rynkach surowcowych. Aktualną sytuację gospodarki rosyjskiej słusznie określa się mianem „choroby holenderskiej”,[56] rozumianej jako znaczne uzależnienie gospodarki kraju od koniunktury na światowych rynkach surowców naturalnych[57]. „Leczenie tej choroby” jest koniecznością i polega na długofalowych zmianach polityki gospodarczej państwa, tworzenie z wysokich dochodów z eksportu surowców energetycznych funduszy stabilizacyjnych i inwestowanie tych środków w dziedziny gospodarki oparte na nowych technologiach. Jedynie ciągłe i przemyślane zmiany strukturalne w gospodarce stworzą warunki dla przełamania tej „choroby” gospodarki rosyjskiej.

 

 

Sektor bankowy i polityka pieniężna w Rosji w procesie wzrostu gospodarczego

Sektor bankowy jest integralną częścią systemu gospodarczego, tak więc wszelkie zmiany zachodzące w gospodarce i systemie bankowym działają na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Korzystne zmiany w gospodarce stymulują korzystne zmiany w sektorze bankowym, zaś recesja i załamanie wzrostu gospodarczego pogarsza sytuację podmiotów sektora bankowego. Zmiany w gospodarce i w sektorze banków komercyjnych modeluje polityka państwa, a w największym stopniu polityka pieniężna[58].

Po 1999 roku w Rosji ukształtowały się korzystne warunki rozwoju systemu bankowego, wynikające z utrzymującego się wzrostu gospodarczego i dobrej sytuacji w handlu zagranicznym. Makroekonomiczne uwarunkowania rozwoju sektora bankowego były niezwykle korzystne. Poprawiały się wszystkie parametry makroekonomiczne, odnotowano dynamiczny wzrost konsumpcji i inwestycji. Dotyczy to zarówno inwestycji krajowych, jak i inwestycji zagranicznych.

Kryzys w sierpniu 1998 roku wstrząsnął rosyjską gospodarką i systemem bankowym. Skutkował zachwianiem płynności i upadłością wielu organizacji kredytowych[59]. Jednak w następnych latach zanotowano już pozytywne zmiany w sektorze banków komercyjnych. Wśród banków, które przetrwały kryzys, wzrosła liczba jednostek stabilnych finansowo, zwiększających swoje kapitały i dysponujących licencją generalną. Wzrosła liczba banków z udziałem kapitału zagranicznego oraz sieć ich placówek. Obecność kapitału zagranicznego w rosyjskim systemie bankowym wyraża interesy zagranicznych inwestorów. Przede wszystkim lokują się tu silne zagraniczne banki amerykańskie i europejskie. W dużym stopniu pochodzą one z tych krajów, które mają wysokie obroty handlowe z Rosją lub są zainteresowane inwestycjami bezpośrednimi. W sektorze bankowym Rosji, podobnie jak na całym świecie, dokonują się procesy koncentracji kapitału i konsolidacja.

 

Tabela 13. Ilościowa charakterystyka sektora bankowego

 

 

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

1. Ilość zarejestrowanych organizacji kre­dy­to­wych

2 126

2 003

1 828

1 668

1 518

1 409

1 345

 

2. Organizacje kredytowe prowadzące dzia­łal­ność operacyjną

1 311

1 319

1 329

1 329

1 299

1 253

1 189

Z tego – organizacje kredytowe po­sia­da­ją­ce licencję uprawniającą do:

2.1. przyjmowania depozytów osób fizycznych

1 239

1 223

1 202

1 190

1 165

1 045

921

2.2. na wykonywanie operacji z walutami za­gra­nicz­nymi

764

810

839

845

839

827

803

2.3 licencję generalną (na wszystkie rodzaje dzia­łalności bankowej)

244

262

293

310

311

301

287

2.4 na prowadzenie operacji z metalami szla­chet­nymi

163

171

175

181

182

184

 

3. Ilość oddziałów organizacji kredytowych

3 793

3 433

3 326

3 219

3 238

3 295

3 281

Z tego:

3.1. oddziały Sbierbanku FR

1 529

1 233

1 162

1 045

1 011

1 009

859

3.2. oddziały banków ze 100% udziałem ka­pi­ta­łu za­gra­nicznego

7

9

12

15

16

29

90

 

4. Ilość organizacji kredytowych z udziałem ka­pitału zagranicznego

130

125

126

128

131

136

153

 Z tego organizacje kredytowe:

4.1. ze 100% udziałem kapitału zagranicznego

22

23

27

32

33

41

52

4.2 z udziałem od 50 do 100% kapitału zagranicznego

11

12

10

9

9

11

13

 

Źródło: dane rosyjskiego urzędu statystycznego (Rosstat).

 

Korzystnie zmieniają się w ostatnich latach wskaźniki charakteryzujące wielkość i dynamikę zmian w sektorze bankowym. Przede wszystkim ma miejsce wzrost kapitałów własnych banków, a także sumy bilansowej sektora bankowego.

 
Tabela 14. Podstawowe wskaźniki działalności sektora bankowego Federacji Rosyjskiej

 

Wskaźniki

01.99

01.00

01.01

01.03

01.04

01.05

01.06

01.07

1. Aktywa (pasywa) sek­tora bankowego (mld rubli), w tym:

1 046,6

1 586,4

2 362,5

4 145,3

5 600,7

7 136,9

9 750,3

14 045,6

 

– w % do PKB

38,2

33,3

32,4

38,2

42,3

42,1

45,1

52,8

2. Kapitał własny sek­tora bankowego (mld rubli), w tym:

76,5

168,2

286,4

581,3

814,9

946,6

1 241,8

1 692,7

 

– w % do PKB

2,8

3,5

3,9

5,4

6,2

5,6

5,7

6,4

 

– w % do aktywów sektora ban­kowego

7,3

10,6

12,1

14,0

14,6

13,3

12,7

12,1

3. Kredyty dla przed­się­biorstw i osób fi­zy­cz­nych (mld rubli)

298,6[60]

506,8

847,4

1 796,2

2 684,7

3 887,6

5 454,0

8 031,4

 

w % do PKB

10,9

10,5

11,6

16,6

20,3

22,8

25,2

30,2

4. Papiery war­to­ścio­we w portfelach ban­ków (mld rubli)

271,3

325,7

437,2

779,9

1 002,2

1 086,9

1 539,4

1 961,4

5. Depozyty osób fi­zy­cznych (mld rubli)

199,8

297,1

445,7

1 029,6

1 517,8

1 977,2

2 754,6

3 793,5

6. Środki na ra­chun­kach przedsiębiorstw (mld rubli)

281,4

468,4

722,1

1 091,4

1 384,8

1 986,1

2 953,1

4 570,9

7. Wynik finansowy ban­ków (mld rubli)

+ 1,3

– 32,1

+ 125,3

+ 114,7

+ 199,4

+ 304,5

+ 444,7

 

Źródło: Obzor bankowskowo siektora Rossijskoj Fiedieracii, Cientralnyj Bank RF, Departament bankowskogo regulirowanija i nadzora, Moskwa 2003, nr 5, mart 2003, tab. 1, oraz fiewral 2007, tab. 1.

 

Niezależnie od dokonującego się wzrostu poziomu kapitałów własnych rosyjskich organizacji kredytowych, problemem bankowości w Rosji jest wciąż niska kapitalizacja poszczególnych banków oraz brak potencjalnych źródeł zwiększenia kapitału własnego. W 2005 roku odnotowano wzrost kapitalizacji sektora bankowego. Kapitały (fundusze własne) sektora bankowego w 2005 roku wzrosły o 31,2% (w 2004 roku tylko o 16,2%) i osiągnęły poziom nieco ponad 1 240 mld rubli na koniec 2005 roku (ok. 44 mld USD)[61].

Na początku 2007 roku kapitały własne banków rosyjskich wzrosły do prawie 1 700 mld rubli (ponad 64 mld USD)[62]. Jednakże w związku ze wzrostem wymogów kapitałowych, w bliskiej przyszłości wiele banków będzie musiało albo zwiększyć poziom kapitałów własnych, albo w sytuacji braku takich możliwości dokonać połączeń z innymi bankami. Fuzje, połączenia i inne zmiany struktury podmiotowej sektora banków komercyjnych to procesy ciągłe w rosyjskiej bankowości. Widoczny jest wzrost ilości banków o wyższym poziomie kapitału statutowego.

 

Wykres 4. Liczba działających organizacji kredytowych według wielkości kapitału statutowego (stan na początek roku)

 

 

Źródło: dane rosyjskiego urzędu statystycznego (Rosstat).

 

Na skutek wzrostu aktywów korygowanych miarami ryzyka współczynnik wypłacalności sektora banków komercyjnych jako całości w grudniu 2005 roku (16,1%) nieco się obniżył w porównaniu ze stanem na początku 2005 roku (17,0%). Zostało to spowodowane szybszym wzrostem aktywów zagrożonych ryzykiem w stosunku do kapitałów banków. Szczególnie niebezpieczny jest utrzymujący się wzrost kredytów dla ludności, który jest przyczyną zwiększenia poziomu zadłużenia przeterminowanego. Współczynnik ten nadal się obniża i na początku 2007 roku jego wartość wynosiła 14,9%. Oznacza to permanentny wzrost ryzyka ponoszonego przez banki rosyjskie i stwarza zagrożenie niewypłacalnością banków w dalszej perspektywie.

Pozytywne zmiany makroekonomiczne generują popyt na usługi bankowe i korzystnie wpływają na kondycję finansową sektora bankowego. Poprawia się większość parametrów sektora banków komercyjnych. Stosunek aktywów bankowych do PKB wzrósł z 42% na początku 2005 roku do 45% na początku 2006 roku i – prawie 53% na początku 2007 roku[63]. Na wysokim poziomie ukształtowały się wskaźniki rentowności organizacji kredytowych. W grudniu 2005 roku udział organizacji kredytowych zaliczanych do grupy stabilnych finansowo wynosił 96,7%, a ich udział w aktywach sektora bankowego kształtował się na poziomie 99,4%.

Zwiększa się baza zasobowa banków – w istotnym stopniu z tytułu wzrostu dochodów ludności i dobrej koniunktury gospodarczej. Systematycznie wzrastają dochody pieniężne ludności. W ciągu ostatnich 10 lat dochody te wzrosły dziesięciokrotnie, z 1,7 bln rubli w 1999 roku do prawie 17 bln rubli w 2007 roku. Większość dochodów jest przeznaczana przez gospodarstwa domowe na konsumpcję bieżącą, która także systematycznie rośnie. Rosną jednak oszczędności lokowane w krajowych bankach komercyjnych zarówno w walucie krajowej, jak i w walutach zagranicznych. Utrzymuje się popyt ludności na waluty obce (głównie – dolar amerykański), będący jedną z ulubionych form lokowania oszczędności. Jednak w ostatnim czasie popyt na waluty obce maleje, co wiąże się ze stabilizacją wartości waluty krajowej i wzrostem zaufania do rosyjskiego systemu bankowego.

 

Tabela 15. Dochody pieniężne oraz depozyty bankowe ludności w Rosji w latach 1999–2007

 

 

01.99

01.00

01.01

01.02

01.03

01.04

01.05

01.06

01.07

Dochody pieniężne ludności, mld rubli

1 730,7

2 777,8

3 983,9

5 325,8

6 831,0

8 901,6

10 976,3

13 522,5

16 839,2

Depozyty bankowe ludności, mld rubli

199,8

297,1

445,7

678,0

1 029,7

1 517,8

1 977,2

2 754,6

3 793,5

 w % do PKB

7,3

6,2

6,1

7,6

9,5

11,5

11,6

12,7

14,2

 w % do pasywów sektora bankowego

19,1

18,7

18,9

21,5

24,8

27,1

27,7

28,3

27,0

 

Źródło: obliczenia własne na podstawie zasobów strony internetowej banku Rosji: www.cbr.ru/analytics/Rus1206r.pdf; www.cbr.ru/analytics/macro/print.asp?file=macro_06.htm; www.gks.ru/free_doc/2006/b06_13/06-07.htm (12.02.2007).

 

Wzrasta ilość udzielonych kredytów, co odzwierciedla pozytywne zmiany zachodzące w bankach komercyjnych i potwierdza wzrost znaczenia sektora bankowego w gospodarce. Wzrastają zyski banków komercyjnych, co skutkuje uzupełnieniem kapitałów własnych i poprawia ich bezpieczeństwo[64].

Zagrożeniem dla sytuacji finansowej banków może być obniżenie aktywności gospodarczej, co może spowodować pogorszenie jakości portfeli kredytowych banków. Kolejnymi zagrożeniami są: coraz większe zróżnicowanie w sektorze bankowym pomiędzy bankami „silnymi” a „słabszymi” (dotyczy to zarówno jakości zarządzania, wielkości aktywów, jak również struktury klientów i ich zdolności kredytowej) oraz dysproporcje pomiędzy rozwojem poszczególnych gałęzi sektora realnego. Mogą one doprowadzić do pogorszenia się sytuacji finansowej banków specjalizujących się w kredytowaniu przedsiębiorstw działających w gałęziach rozwijających się relatywnie wolniej.

Wskazać należy też, że pomimo prowadzonej prywatyzacji, rośnie udział kapitału państwowego w rosyjskim systemie bankowym. Trzy największe banki rosyjskie Sbierbank, Wniesztotgbank i Gazprombank kontrolowały 40% aktywów sektora bankowego w 2006 roku, podczas gdy jeszcze rok wcześniej było to zaledwie 25%[65]. Taki stan rzeczy jest różnie oceniany przez specjalistów i świadczy o znaczącej roli państwa w systemie banków komercyjnych w Rosji.

Kierunki zmian makroekonomicznych i kierunki rozwoju sektora banków komercyjnych mogą być w pewnym sensie modelowane przez politykę gospodarczą, w tym politykę pieniężną. Polityka pieniężno-kredytowa w Rosji realizowana jest wspólnie przez rząd i bank centralny, aczkolwiek, często uważa się, że jest ona zdominowana przez Bank Rosji. Przedmiotem troski polityki pieniężno-kredytowej są takie zagadnienia, jak: zmniejszenie inflacji, poprawa salda bilansu płatniczego, kształtowanie kursu walutowego oraz podaży pieniądza i oddziaływanie na popyt na pieniądz gotówkowy. Założenia polityki pieniężnej na rok 2007 są oparte na czterech wariantach prognoz rozwoju makroekonomicznego Rosji w 2007 roku. Szacuje się w nich różne prawdopodobne ceny ropy naftowej, tempo inwestycji w kapitał podstawowy, wzrost realnych dochodów ludności, tempo wzrostu PKB, saldo w handlu zagranicznym i poziom zadłużenia zagranicznego oraz wielkość rezerw walutowych.

Podstawowe założenia polityki pieniężno-kredytowej, przyjęte na 2007 rok są skierowane na stabilizację cen i stabilność finansów państwa, tworzenie warunków dla dalszego wzrostu gospodarczego i wzrost poziomu życia ludności. Są one oparte na założeniu, że cena ropy naftowej za 1 baryłkę osiągnie 60 USD, produkt krajowy brutto wzrośnie w 2007 roku o 6,1%, a podaż pieniądza (M2) zwiększy się o 25–28%. Planuje się więc zmniejszenie inflacji do poziomu 6,5–8,0% w 2007 roku i do poziomu 4,0–4,5% w 2009 roku. Rezerwy walutowe powinny się zwiększyć do ponad 350 mld USD. Zakłada się mające bardzo istotne znaczenie dla rozwoju gospodarczego czynniki o charakterze zewnętrznym, przede wszystkim popyt na surowce sprzedawane przez Rosję na rynkach zagranicznych oraz poziom cen. Bank Rosji w polityce pieniężnej skłania się w kierunku dalszej liberalizacji rynku walutowego i utrzymania kontrolowanego płynnego kursu walutowego, przy możliwych interwencjach na rynku walutowym w celu stabilizowania kursu walutowego i poziomu inflacji. W większym niż dotychczas stopniu będzie rozwijany rynek instrumentów polityki pieniężnej banku centralnego[66].

 

Tabela 16. Główne wskaźniki polityki pieniężnej w latach 2006–2007, w mld rubli

 

 

1.01.2006

1.01.2007

plan

1.01.2007

wykonanie

Baza monetarna (w ścisłym ujęciu)

2 299

3 095

3 208

– gotówka w obiegu (poza Bankiem Rosji)

2 195

2 948

3 062

– rezerwy obowiązkowe

103

146

146

Rezerwy międzynarodowe netto

5 245

7 964

7 998

– w mld USD

182

277

304

Aktywa banku centralnego netto

– 2 946

– 4 869

– 4 789

– kredyty dla rządu netto

– 2 221

– 3 823

– 3 696

– kredyty dla rządu federalnego netto

– 2 000

– 3 573

– 3 350

– kredyty dla banków netto

– 552

– 609

– 810

– inne aktywa netto

– 174

– 437

– 283

 

Źródło: Osnownyje naprawlienija jedinoj dienieżno-krieditnoj politiki na 2007 god, Centralnyj bank Rossijskoj Fiedieracii, Moskwa 2006, s. 11.

 

Możliwości oddziaływania Banku Rosji zarówno na poziom cen na rynku pieniężnym, jak też i na płynność w sektorze bankowym są ograniczone poziomem dochodowości oferowanych instrumentów finansowych. Tym ograniczeniem jest wysokość stawek procentowych wyliczona na podstawie parytetu stawek obowiązujących na wewnętrznym i zewnętrznych rynkach finansowych. Bank Rosji stara się więc zwiększyć atrakcyjność rynkowych instrumentów polityki pieniężno-kredytowej i spowodować zainteresowanie organizacji kredytowych lokowaniem czasowo wolnych środków pieniężnych w oferowane instrumenty (zmniejszyć presję inflacyjną). Szczegółowe informacje na temat dostępnego instrumentarium polityki pieniężnej Banku Rosji zawiera poniższa tabela.

 

Tabela 17. Instrumenty polityki pieniężno-kredytowej Banku Rosji w 2006 roku

 

Rodzaj in­stru­mentu

Zasto­so­wa­nie

Instrument

Termin ofe­ro­wa­nia / po­zys­ka­nia środków

Stopa procentowa w ujęciu rocznym

Operacje otwartego rynku

Oferowanie płynności

Aukcje lombardowe

2 tygodnie

Według wyników aukcji (nie mniej niż 7%)

Operacje REPO

Od 1 do 7 dni, 1 tydzień, 3 miesiące

Według wyników aukcji (od 1 do 7 dni powyżej 6%, 1 tydzień – powyżej 6,5%, 3 miesiące – powyżej 9%)

Skup rządowych papierów wartościowych i obligacji Banku Rosji

Operacje typu outright *

Skup walut obcych

Absorpcja płynności

Aukcje depozytowe

4 tygodnie, 3 miesiące

Według wyników aukcji (4 tygodnie – poniżej 9%, 3 miesiące – poniżej 10%)

Obligacje Banku Rosji

Do 6 miesięcy

Według wyników aukcji (poniżej 11%)

Sprzedaż rządowych papierów wartościowych i obligacji Banku Rosji

Operacje typu outright

Sprzedaż walut zagranicznych

Operacje stałe

Oferowanie płynności

Kredyty

dzienne

0

Overnight

Stała – 11% (do 23.10.2006 – 11,5%, do 26.06.2006 – 12%)

Kredyty lombardowe (według stałej stopy procentowej)

7 dni

Według średniej stopy procentowej aukcji lombardowej

Swapy walutowe

Overnight

Stała – 11% (do 23.10.2006 – 11,5%, do 26.06.2006 – 12%)

Absorpcja płynności

Operacje depozytowe

1 dzień

Stała – 2% (do 7.08.2006 – 1,5%, do 10.04.2006 – 1%, do 6.03.2006 – 0,5%)

1 tydzień

Stała – 2,5% (do 7.08.2006 – 2%, do 10.04.2006 – 1,5%, do 6.03.2006 – 1%)

Na żądanie

Stała – 2% (do 7.08.2006 – 1,5%, do 10.04.2006 – 1%, do 6.03.2006 – 0,5%)

 

* Transakcje bezwarunkowego zakupu lub sprzedaży rządowych papierów wartościowych z portfela banku centralnego oraz obligacji Banku Rosji bez zobowiązania odkupu lub odsprzedaży.

 

Źródło: Osnownyje naprawlienija jedinoj dienieżno-krieditnoj politiki na 2007 god, Centralnyj Bank Rossijskoj Fiedieracii, Moskwa 2006, s. 12.

 

Właściwa realizacja polityki pieniężnej zależeć będzie jednak w bardzo dużym stopniu od skutecznego rozwiązywania krajowych problemów makroekonomicznych, takich jak utrzymująca się „dolaryzacja gospodarki” i niski poziom monetaryzacji gospodarki[67]. Także słabości systemu bankowego obniżają podatność gospodarki na wpływ instrumentów będących w dyspozycji CBR i skuteczność polityki pieniężnej.

Reformy w polityce pieniężno-kredytowej w Rosji są konieczne, gdyż będą warunkowały osiągnięcie następujących celów:

a)  trwałe obniżenie inflacji do poziomu zapewniającego długoterminową przewidywalność w sferze finansów, umożliwiającego zwiększenie aktywności gospodarczej i stworzenie warunków dla wzrostu, szczególnie wśród małych i średnich przedsiębiorstw;

b)  zapewnienie płynnej i stabilnej dynamiki kursu walutowego, podtrzymanie konkurencyjności cenowej rosyjskich towarów, zwiększenie rezerw walutowych umożliwiających zabezpieczenie się przed negatywnymi wstrząsami na rynkach światowych;

c)  obniżenie realnych stawek procentowych, co stworzy sprzyjające warunki do inwestowania (w tym w oparciu o kredyty).

Kryzys gospodarczy w 1998 roku w Rosji miał charakter bardzo złożony, a jego istotnym elementem był kryzys bankowy. Kryzys rozpoczął się od niewypłacalności Rosji wobec wierzycieli zagranicznych i krajowych, doprowadził do silnej dewaluacji rubla i upłynnienia kursu walutowego, niewypłacalności wielu banków, spadku PKB, wzrostu inflacji i nasilenia tendencji spadkowych w produkcji. Jednakże kryzys unaocznił potrzebę intensyfikacji reform gospodarczych i zmiany w systemie bankowym.

 

 

Zmiana zasad polityki strukturalnej Rosji w perspektywie kilku najbliższych lat

Zmiany w systemie gospodarczym, w tym w systemie bankowym, wspomagane przez korzystny dla Rosji rozwój sytuacji na międzynarodowych rynkach surowcowych (wzrost popytu i cen na towary rosyjskiego eksportu) skutkują obecnie korzystnymi zmianami w rosyjskiej gospodarce. Niepokojące jest jednak utrzymujące się silne uzależnienie rozwoju gospodarczego i stabilności finansowej Rosji od uwarunkowań zewnętrznych. Pogorszenie koniunktury na światowych rynkach surowcowych może spowodować odwrócenie pozytywnych tendencji rozwojowych w gospodarce rosyjskiej. Władze rosyjskie powinny wykorzystać ten dobry okres rozwoju na przeprowadzenie głębokich reform strukturalnych, stworzenie podstaw intensywnego rozwoju gospodarczego oraz poprawę efektywności gospodarowania. Wybory w 2008 roku będą okazją do zmian.

Oceniając zmiany, jakie miały miejsce w ostatnich latach w Rosji można przyjąć, że tempo wzrostu gospodar