Ocena sytuacji społeczno-ekonomicznej na Ukrainie

 

 

W gospodarce Ukrainy, jak można wnioskować na podstawie jej podstawowych parametrów makroekonomicznych, w ostatnich latach dokonują się pozytywne zjawiska zarówno ilościowe, jak i jakościowe. W ciągu ostatnich lat gospodarkę Ukrainy cechuje wysokie tempo wzrostu, niski deficyt budżetowy oraz kontrolowana inflacja. Dynamiczny rozwój gospodarki Ukrainy potwierdza tempo wzrostu PKB – w ciągu ostatnich pięciu lat na poziomie od 2,6% do 12,1% rocznie. Inflacja w ostatnich latach wynosiła około 1012%, realny kurs wymiany hrywny pozostał stabilny, a kraj zachował konkurencyjność eksportu.

 

Tabela 1. Wskaźniki rozwoju gospodarczego na Ukrainie w latach 20032006

 

Wskaźnik

2003

2004

2005

2006

PKB (mln UAH)

264 165

344 822

418 529

535 860

PKB (przyrost w % do okresu poprzedniego)

9,4

12,1

2,6

7,1

Produkcja przemysłowa (mln UAH)

220 605,0

326 544,0

385 398,5

460 371,9

Produkcja przemysłowa (przyrost w % do okresu poprzedniego)

15,8

12,5

3,1

6,2

Produkcja rolna (mld UAH)

64,5

83,5

92,5

94,3

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

– 9,9

19,1

4,0

0,4

Budownictwo (mln UAH)

– roboty budowlano-montażowe

13 337

20 800

25 500

38 031

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

26,5

17,3

– 6,6

9,8

Transport towarowy

(mld tonokilometrów)

450,7

469,4

460,6

477,2

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

11,9

5,5

– 1,3

4,2

Usługi łączności (mln UAH)

13 226,0

21 126,0

27 447,0

33 491,5

Handel detaliczny (mln UAH)

49 994

65 738

157 502

123 668

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

20,5

20,0

22,4

25,3

Handel hurtowy i detaliczny

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

14,4

17,8

8,3

bd.

Eksport towarów (mln USD)

23 080,0

32 672,3

34 286,8

38 367,7

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

28,5

41,6

5,0

12,1

Import towarów (mln USD)

23 021,0

28 996,0

36 141,1

45 034,5

(przyrost w % do okresu poprzedniego)

35,6

26,0

24,6

24,6

Saldo bilansu handlowego (mln USD)

1 288,0

4 873,0

– 1854,3

– 6 666,8

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne

w Ukrainie (narastająco w mln USD)

1 411,0

1 711,0

7 328,2

21 186,0

Średnia miesięczna płaca (UAH)

462,3

589,6

806,2

1 044,0

Średnia miesięczna płaca realna (przyrost w % do okresu poprzedniego)

15,2

23,8

20,3

29,2

Oficjalna stopa bezrobocia (%)

3,6

3,6

3,1

2,7

Stopa bezrobocia wg metodologii MOP (%)

9,1

8,6

7,6

6,8

Wzrost cen artykułów konsumpcyjnych – CPI  (% - grudzień do grudnia)

8,2

12,3

10,3

11,6

Wzrost cen artykułów zaopatrzeniowych (%)

11,1

24,1

9,5

14,1

Wpływy do budżetu (mld UAH)

75 286

90 593

134,030

171,748

Wpływy do budżetu (% PKB)

28,5

26,3

32,8

32,6

Wydatki budżetowe (mld UAH)

75 793

102 385

141,765

175,235

Wydatki budżetowe (% PKB)

28,7

29,7

31,9

33,2

Deficyt budżetowy (mld UAH)

– 507

– 11 792

– 7,735

3,713

Deficyt budżetowy (% PKB)

– 0,2

– 3,4

0,9

0,7

Rezerwy walutowe (mld USD)

6 937

9 525

19,4

22,25

Kurs waluty średni (UAH/USD)

5,33

5,30

5,05

5,05

Średnie oprocentowanie kredytów banków komercyjnych (%)

17,9

17,7

16,4

14,1

Średnie oprocentowanie depozytów banków komercyjnych (%)

7,1

7,9

8,0

7,6

Wzrost wartości udzielonych kredytów banków komercyjnych (w  % stosunku  do okresu poprzedniego)

61,4

30,6

62,0

171,0

Wzrost wartości depozytów banków komercyjnych

(w % w stosunku do okresu poprzedniego)

62,7

35,2

60,0

138,8

Liczba ludności (mln)

47,6

47,3

46,96

46,25

 

Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych statystycznych.

 

 

Produkt krajowy brutto (PKB)

Produkt krajowy brutto Ukrainy w wyrażeniu realnym od 2000 roku nieustannie wzrasta. W 2003 roku PKB wynosił 264,1 mld ukraińskich hrywien (UAH), co w przeliczeniu na jednego mieszkańca wynosiło 5505 UAH (o 820 hrywien więcej niż w roku 2002)[1]. W 2006 roku PKB wyniósł ponad 538,6 mld UAH. Jednakże można zaobserwować niepokojący spadek tempa wzrostu PKB w 2005 roku w wyrażeniu realnym, który może prognozować początek problemów rozwojowych gospodarki Ukrainy w następnych latach.

 

Wykres 1. PKB Ukrainy w wyrażeniu realnym w latach 19962006 (wielkości nominalne oraz zmiany procentowe w stosunku do roku poprzedniego)

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Roczny raport Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 14; dane Międzynarodowego Komitetu Statystycznego Wspólnoty Niepodległych Państw http://www.cisstat.com/rus/index.htm (data pobrania 4.06.2005 r.); dane Narodowego Banku Ukrainy http://www.bank.gov.ua/Macro/index.htm (data pobrania 4.02.2008 r.).

 

W I kwartale 2005 roku produkt krajowy brutto wzrósł o 5% (ale w I kwartale 2004 roku przyrost ten wyniósł 11,5%). Odnotowujemy więc spadek tempa wzrostu gospodarczego. Największy przyrost wartości dodanej na początku 2005 roku odnotowano w przemyśle zbrojeniowym (7,1%), transportowym (6,8%) oraz rolnictwie (5,7%)[2].

 

Wykres 2. Wartość dodana w głównych gałęziach gospodarki (tempo zmian w odniesieniu do roku poprzedniego)

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 148149; Biuletyn Narodowego Banku Ukrainy nr 3/2005 (144), s. 3; dane Ministerstwa Finansów Ukrainy http://www.minfin.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=51194&cat_id=52319 (data pobrania 6.03.2005 i 12.02.2008 r.).

 

W ostatnich latach przyrost PKB był osiągany poprzez wzrost zachodzący w głównych gałęziach gospodarki. Wzrost udziału gałęzi przemysłowych oraz budownictwa w strukturze produktu krajowego brutto świadczył o wzroście popytu wewnętrznego oraz popytu inwestycyjnego, jak również o istnieniu sprzyjającej koniunktury gospodarczej dla gałęzi eksportowych. Jednakże w 2005 roku odnotowano spadek wartości dodanej w handlu i budownictwie, objawiający się w spadku popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego. W kolejnych latach te niepokojące trendy zostały nieco zahamowane.

 

Tabela 2. Tempo wzrostu (spadku) produkcji w podstawowych gałęziach ukraińskiego przemysłu (w % do roku poprzedniego)

 

Wyszczególnienie

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Przemysł ogółem

7,0

15,8

12,5

3,1

6,2

10,2

Wydobywczy

2,3

5,5

4,1

4,4

5,8

2,7

Żywnościowy

8,4

20

12,4

13,7

10,0

10,0

Lekki

0,4

4,0

13,6

0,3

– 1,9

0,4

Chemiczny

6,5

16,8

14,4

9,8

3,2

6,2

Metalowy

3,9

14,3

12,0

– 1,5

8,9

8,3

Maszynowy

11,3

35,8

28,0

7,1

11,8

28,6

Elektroenergetyczny

1,1

4,7

– 1,1

2,9

6,7

3,2

 

Źródło: Annual Report, National Bank of Ukraine, 2006.

 

W ostatnim czasie struktura wykorzystania PKB cechuje się wahaniami konsumpcji i inwestycji (oszczędności). Eksport netto waha się w granicach od 1,5 do 4,5% PKB i zależy przede wszystkim od światowej koniunktury gospodarczej na ukraińskie towary eksportowe[3].

Struktura tworzenia i realizacji PKB w roku 2005 i 2006 przedstawiała się następująco.

 

Tabela 3. Struktura PKB według wydatków (w %)

 

Wyszczególnienie

2005

2006

Konsumpcja

76,5

78,6

Inwestycje

22,6

24,3

Saldo handlu zagranicznego

0,9

(– 2,9)

PKB ogółem

100,0

100,0

PKB ogółem (mld UAH)

441,5

537,7

 

Źródło: Annual Report, National Bank of Ukraine, 2006, s. 17.

 

Oceniając zaprezentowane dane należy podkreślić, że w gospodarce Ukrainy mają miejsce pozytywne zmiany, wyrażające się we wzroście zarówno konsumpcji, jak i inwestycji oraz PKB. Dynamika inwestycji jest nieco wyższa niż dynamika konsumpcji, co należy ocenić zdecydowanie pozytywnie.

 

Tabela 4. Struktura PKB według rodzaju dochodów (w %)

 

Wyszczególnienie

2005

2006

Wynagrodzenia i dochody z pracy na własny rachunek

49,1

49,4

Podatki netto

12,7

13,5

Zyski przedsiębiorstw brutto

38,2

37,1

PKB ogółem

100,0

100,0

PKB ogółem (mld UAH)

441,5

537,7

 

Źródło: Annual Report, National Bank of Ukraine 2006, s. 17.

 

 

Sytuacja budżetu państwa

Dochody budżetowe na Ukrainie w ostatnich latach stanowią 2728% PKB. W 2004 roku wyniosły one ponad 81 mld UAH. Większość dochodów budżetowych pochodzi z wpływów podatkowych (68,8% ogółu dochodów). W 2002 roku budżet miał nadwyżkę w wysokości 1,6 mld UAH, natomiast w 2003 i 2004 roku deficyt budżetowy wynosił odpowiednio 0,49 i 6,2 mld UAH. W strukturze wydatków budżetowych w 2004 roku główną ich część stanowiły wydatki społeczno-kulturalne (29,3% ogółu wydatków) oraz wydatki ogólnopaństwowe (11,3%, w tym 3,5% – obsługa zadłużenia). Deficyt budżetowy utrzymywał się także w latach 20052007.

 

Wykres 3. Dochody, wydatki oraz deficyt budżetowy w relacji do PKB w latach 19952006

 

 

 

Produkcja przemysłowa i rolna

Głównym czynnikiem wzrostu gospodarczego w ostatnich latach jest wzrost produkcji przemysłowej, która stanowi około 1/3 całego PKB. Dodatnie tempo wzrostu produkcji przemysłowej zaobserwowano na początku 2003 roku. Największe tempo wzrostu tego wskaźnika przypada na marzec 2004 roku. Okres ten był jednocześnie momentem przełomowym. W kolejnych miesiącach 2004 roku oraz w 2005 roku tempo wzrostu produkcji przemysłowej miało ujemną dynamikę. W roku 2006 trend uległ odwróceniu, ale w 2007 znowu odnotowano niewielki spadek tempa wzrostu produkcji przemysłowej.

 

Wykres 3. Tempo wzrostu produkcji przemysłowej (skumulowany wzrost w % do analogicznego okresu roku poprzedniego)

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/druk/soc_ek/2003/arh_s_e.html (data pobrania 5.06.2005 i 12.02.2008 r.).

 

W 2003 roku tempo przyrostu produkcji przemysłowej wyniosło 15,8%. Ogólna wartość wyprodukowanych wyrobów oraz świadczonych usług w 2003 roku wyniosła 220,6 mld UAH[4]. Wysokie tempo przyrostu produkcji przemysłowej było skutkiem sprzyjających cen eksportowych oraz zwiększenia popytu inwestycyjnego niektórych przedsiębiorstw (np. przemysłu hutniczego), jak również zwiększenia tempa wzrostu produkcji przemysłu maszynowego oraz produkcji żywności, wskutek wzrostu popytu konsumpcyjnego (poprawy sytuacji materialnej ludności)[5].

 

Wykres 4. Tempo wzrostu (spadku) produkcji w głównych gałęziach ukraińskiego przemysłu (w % do roku poprzedniego)

 

 

Źródło: Biuletyn Narodowego Banku Ukrainy nr 3/2005 (144), s. 46; Biuletyn Narodowego Banku Ukrainy nr 3/2004 (134), s. 56; Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 1820 oraz 2006 r., s. 1922.

 

Tempo wzrostu produkcji rolnej w Ukrainie w ostatnich latach zachowywało się w sposób trudny do przewidzenia i cechowało się dużymi wahaniami, spowodowanymi głównie okresami lepszych i gorszych warunków naturalnych produkcji rolnej (lata lepszego i gorszego urodzaju).

 

Wykres 5. Tempo wzrostu produkcji w rolnictwie (w % do roku poprzedniego)

 

 

Źródło: Dane Ministerstwa Polityki Rolnej http://www.minagro.gov.ua/stat/ (data pobrania 5.06.2005 oraz 12.02.2008 r.).

 

W 2003 roku produkcja w gospodarstwach rolnych obniżyła się o 25,5%, natomiast w gospodarstwach przydomowych gospodarstw domowych wzrosła o 0,2%. W 2004 roku zarówno w gospodarstwach rolnych, jak i w gospodarstwach przydomowych wielkość produkcji wzrastała (odpowiednio – o 39,2 oraz o 8,7%). W roku 2007 odnotowano nieznaczny spadek tempa wzrostu produkcji rolnej, co warunkowało odpowiednie zmiany w obrotach handlu zagranicznego towarami rolno-spożywczymi.

W nieurodzajnym 2003 roku obniżyła się roślinna produkcja rolna – o 14,9%, w tym w przedsiębiorstwach rolnych o 31,3%, oraz produkcja naturalna gospodarstw domowych – o 0,1%. Ogółem zebrano 20,2 mln ton zboża, czyli prawie dwukrotnie mniej niż w 2002 roku. W 2003 roku otrzymano jednak rekordowy urodzaj słonecznika (o 30% więcej niż w 2002 roku), kukurydzy (o 60% więcej). Urodzajność buraków w tym roku była większa, jednakże wskutek zmniejszenia powierzchni zasiewu o 12,4% produkcja buraków zmalała o 7,7%.

Dzięki staraniom państwa udało się ustabilizować sytuację na rynku żywności, stworzyć wystarczające zasoby zboża i w ten sposób zapobiec gwałtownemu wzrostowi cen żywności. Po raz pierwszy zastosowano mechanizm działań interwencyjnych na rynku zbóż (zakupiono ponad 600 tys. ton zbóż)[6].

W 2004 roku wielkość produkcji rolnej wzrosła o 33,1%, w tym w gospodarstwach rolnych o 57,1%, w gospodarstwach domowych – o 18,1%. Otrzymano 41,7 mln ton zboża, czyli ponad dwukrotnie więcej niż w 2003 roku. W 2004 roku na Ukrainie wciąż działał system rządowych dostaw paliw do większych gospodarstw rolnych. W 2004 roku do przedsiębiorstw tych trafiło 1 mln 314 tys. ton oleju napędowego (o 1,7% mniej niż w 2003 roku) oraz 366 tys. ton benzyny (o 4% mniej)[7].

Produkcja zwierzęca w Ukrainie od kilku lat kształtuje się na niezmiennym poziomie bądź nieznacznie zmniejsza się. W 2004 roku osiągnięto następujące wskaźniki: produkcja mięsa – 2,4 mln ton; mleka – 13,7 mln ton; jaj – 11,9 mld sztuk. Pogłowie bydła w 2004 roku liczyło 7,2 mln (było to o 7,2% mniej niż w 2003 roku). Już od kilku lat zaobserwowano zjawisko zmniejszenia się liczebności stada (np. w 2003 roku spadek ten wyniósł 13,4%).

Na Ukrainie utrzymuje się system dotowania produkcji rolniczej. W celu zwiększenia produkcji zwierzęcej państwo w 2003 roku wypłaciło łącznie dotacji i dopłat na sumę ponad 390 mln UAH[8]. W 2004 roku dotacje te stanowiły ponad 492 mln UAH[9].

W ostatnich latach prowadzona była polityka rządowa, która miała na celu prywatyzację gruntów rolnych. W końcu 2003 roku 74% ogółu ziem rolnych znajdowało się już w rękach prywatnych. W kolejnych latach tendencja ta uległa dalszemu umocnieniu.

 

 

Bankowość

System bankowy na Ukrainie był tworzony na bazie państwowego systemu bankowego, jaki funkcjonował jeszcze za czasów poprzedniego ustroju. System bankowy na Ukrainie ma konstrukcję dwuszczeblową. Na czele stoi Narodowy Bank Ukrainy, a drugi szczebel tworzą banki komercyjne.

 

Tabela 5. Podstawowe parametry odnoszące się do systemu bankowego na Ukrainie w latach 2000–2006

 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Masa pieniądza (mln UAH)

32 252

45 755

64 870

95 043

125 801

194 071

261 063

Baza monetarna (mln UAH)

16 780

23 055

30 808

40 089

53 763

82 760

97 214

Stopa referencyjna NBU, na koniec okresu, w %

27,0

12,5

7,0

7,0

9,0

9,5

8,5

Średnie stopy procentowe w bankach komercyjnych (dla operacji w walucie krajowej - w %)

dla kredytów

40,3

31,9

24,8

20,2

17,9

16,4

15,4

dla depozytów

13,5

11,2

7,8

7,1

7,8

8,5

7,6

Kredyty udzielone (mln UAH)

19 574

28 373

42 035

67 835

88 579

143 418

245 226

Zobowiązania wobec sektora niefinansowego (mln UAH)

18 738

25 674

37 715

61 617

82 959

132 745

184 234

Zobowiązania wobec osób fizycznych (mln UAH)

6 780

11 338

19 302

32 396

41 611

73 202

106 715

Z tego:

 

 

 

 

 

 

 

w walucie krajowej

3 481

6 566

11 601

18 875

22 116

42 176

57 837

w walutach obcych

3 299

4 772

7 701

13 521

19 495

31 026

48 878

Średni oficjalny kurs hrywny do walut obcych:

 

 

 

 

 

 

 

100 USD

544,02

537,21

532,66

533,27

531,92

512,47

505,00

100 euro

502,89

481,36

503,01

602,44

660,94

638,99

633,69

 

Źródło: Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/

 

Finanse przedsiębiorstw ukraińskich

Po 2000 roku sytuacja finansowa przedsiębiorstw ukraińskich ulegała systematycznej poprawie. Zmniejsza się liczba przedsiębiorstw generujących straty z działalności, aczkolwiek ich udział w przedsiębiorstwach ogółem jest bardzo wysoki (wahał się od 42% w 2001 roku do 34% w 2004 roku). Po 2004 roku wielkość ponoszonych strat finansowych przez ukraińskie przedsiębiorstwa zmniejsza się w porównaniu z latami ubiegłymi.[10]

 

 

Wielkość wyników finansowych przedsiębiorstw przedstawia wykres 6.

 

Wykres 6. Wynik finansowy działalności przedsiębiorstw w latach 2000–2006 (mln UAH)

 

 

Zachowała się również pozytywna dynamika spadku udziału operacji barterowych. W 2003 roku na warunkach barterowych zrealizowano 1,9% ogółu produkcji przemysłowej (na sumę 4,4 mld UAH). Trzeba podkreślić, że jeszcze w 2000 roku suma kontraktowa dla kontraktów barterowych przekraczała 25 mld UAH. W ostatnich latach liczba transakcji rozliczanych barterowo zdecydowanie i systematycznie maleje.

 

 

Handel zagraniczny Ukrainy

Wielkość eksportu towarów i usług w 2006 roku wyniosła 37,98 mld USD, importu – 45 mld USD. Wzrost w porównaniu z poprzednim rokiem wyniósł odpowiednio 39 i 26,7%. Dodatnie saldo bilansu handlowego jeszcze w roku 2004 wynosiło 6976,1 mln USD (w 2003 r. – 2836,7 mln USD). Było to największe dodatnie saldo bilansu handlowego w historii. Od 2005 roku Ukraina ma ujemne saldo w handlu zagranicznym. W kolejnych latach import na rynek ukraiński przekraczał wielkość eksportu, w 2006 roku ujemne saldo obrotów towarowych z zagranicą przekroczyło 6 mld USD.

 

Wykres 7. Eksport i import towarowy Ukrainy w latach 1996–2006 (mld USD)

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua (data pobrania 6.06.2005 r.).

 

Eksport towarów w rekordowym 2004 roku sięgał 32,6 mld USD, import – prawie 29 mld USD. Ukraina prowadziła handel towarowy ze 199 krajami. Wśród ugrupowań gospodarczych największym partnerem handlowym Ukrainy jest Unia Europejska (36% eksportu oraz 34,5% importu w 2004 roku). Najważniejszym partnerem handlowym wśród krajów wciąż pozostaje Rosja (18% eksportu oraz 40,7% importu). W imporcie dominują surowce energetyczne.

Stosunki handlowe z Polską są również jednym z ważniejszych elementów ukraińskiej polityki i współpracy zagranicznej. Polska jest czwartym co do wielkości eksporterem towarów na Ukrainę (po Federacji Rosyjskiej, Niemczech oraz Turkmenistanie). W 2004 roku import towarowy z Polski wyniósł 969 mln USD (3,3% ogółu importu Ukrainy). Polska jest również szóstym co do wielkości krajem importerem produkcji towarowej z Ukrainy. Wielkość eksportu z Ukrainy do Polski w 2004 roku wyniosła 980 mln USD. W ostatnich latach obroty w handlu towarowym z Polską ciągle rosną (w porównaniu z 2000 rokiem w 2004 roku wzrosły ponad dwukrotnie)[11].

W ostatnim okresie (lata 2005–2006) w polsko-ukraińskich obrotach towarowych ukształtowała się korzystna dla Polski sytuacja. Dodatnie saldo obrotów towarowych z Ukrainą ukształtowało się na wysokim poziomie szczególnie w 2006 roku.

 

Wykres 8. Obroty w wymianie towarowej Ukrainy z Polską w latach 2001–2006 (mln USD)

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua (data pobrania 6.06.2005 oraz 14.02.2008 r.).

 

Porównanie danych o obrotach towarowych z zagranicą nieco różni się według danych statystyki ukraińskiej i polskiej.

 

Wykres 9. Obroty w handlu zagranicznym Ukrainy z Polską w latach 1999–2007 (dane polskie).

 

 

Źródło: Współpraca gospodarcza Polski z krajami WNP. Ministerstwo Gospodarki. Warszawa 2007, s. 6–14.

 

Międzynarodowy handel usługami ma dla Ukrainy mniejsze znaczenie. Ukraina jest eksporterem netto usług. W 2004 roku eksport wyniósł 5307,9 mln USD, import – 2008,1 mln USD. Największą część usług zarówno eksportowanych, jak i importowanych stanowią usługi transportowe (odpowiednio 76,1 i 22,4%)[12].

W towarowej strukturze ukraińskiego eksportu dominują metale nieszlachetne (około 40%). Produkty mineralne, urządzenia elektryczne i mechaniczne, chemia, środki transportowe, żywność i towary rolno-spożywczy stanowią kolejne 47% eksportu Ukrainy. W strukturze importu przeważa import mineralnych produktów, który w 2004 roku wyniósł 37% (z czego: ropa naftowa – 16,7%, gaz – 12,4%). W ostatnich latach wzrasta poziom importu żywności. Ogólnie struktura importu cechuje się wysokim udziałem towarów przetworzonych i nowych technologii[13].

Podkreślić należy, że zainteresowanie polskich firm rynkiem ukraińskim systematycznie rośnie. Mimo że wejście na ten rynek jest coraz trudniejsze, Ukraina ciągle pozostaje atrakcyjnym partnerem biznesowym dla Polski. Rozwojowi ukraińsko-polskich stosunków handlowych sprzyja między innymi dobra sytuacja makroekonomiczna na Ukrainie, stabilność kursu walutowego, rozwój systemu bankowego oraz ubezpieczeniowego, prywatyzacja, rozwój sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Niezmiernie ważnym czynnikiem jest liberalizacja handlu międzynarodowego (wejście Ukrainy do WTO), utworzenie sprzyjających warunków dla zwiększenia inwestycji zagranicznych i deklaracje wstąpienia Ukrainy do struktur Unii Europejskiej.

Zdaniem Ministerstwa Współpracy Gospodarczej z Zagranicą dalszy wzrost wymiany gospodarczej z Ukrainą jest i będzie w przyszłości warunkowany wieloma czynnikami, wśród których należy podkreślić wagę takich, jak[14]:

·     tempo wzrostu produkcji w Polsce oraz jej konkurencyjność na rynku krajowym i zagranicznym, uwzględniając przede wszystkim relacje cenowo-kursowe;

·     popyt w Polsce, popyt na rynkach zachodnich i dążenie producentów do sprzedaży wyrobów na rynkach o mniejszych wymaganiach;

·     rozproszenie struktury towarowej polskiego eksportu na Ukrainie, szczególnie większa obecność na Ukrainie Wschodniej;

·     wzrastająca aktywność małych i średnich przedsiębiorstw, w znacznej części mających nadal niewielkie doświadczenie w handlu na rynkach wschodnich;

·     działalność informacyjno-promocyjna na rzecz wspierania polskiego eksportu na Ukrainę realizowanego przez małe i średnie firmy.

Po stronie ukraińskiej współpraca zależy od takich zmian, jak:

·     korzystne tendencje makroekonomiczne w gospodarce ukraińskiej i związany z tym wzrost popytu na import zaopatrzeniowy i wyposażenie techniczne oraz towary konsumpcyjne;

·     łatwiejszy dostęp ukraińskich podmiotów gospodarczych do walut, w tym na warunkach kredytowych;

·     postępująca liberalizacja w handlu zagranicznym, w związku z przygotowaniami do akcesji do WTO, w tym obniżanie średniego poziomu ceł importowych dla niektórych grup towarowych;

·     rozwój ilościowy małych i średnich przedsiębiorstw ukraińskich, będących najlepszymi partnerami dla polskich przedsiębiorców zainteresowanych wzajemnym handlem i kooperacją.

Pewne znaczenie ma też w ostatnim czasie utrudnienie kontaktów z Polską, co wynika z zobowiązań, jakie regulują porozumienia z Schengen. Zauważyć w tym miejscu należy, że Polska i Ukraina otrzymały w 2007 roku dodatkowy bodziec stymulujący zmiany gospodarcze. Jest to decyzja UEFA o przyznaniu obu krajom prawa organizacji Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej EURO 2012. Inwestycje w rozwój infrastruktury zachęcają do podjęcia współpracy, co może skutkować wymiernymi korzyściami dla obu krajów.

Analizując czynniki wymiany handlowej i współpracy inwestycyjnej na Ukrainie, należy wskazać te okoliczności, które od dłuższego już czasu utrudniają współpracę z Ukrainą. Nadal występują bariery rozwoju współpracy polsko-ukraińskiej o charakterze biurokratycznym, proceduralnym czy organizacyjnym. Można wymienić takie, jak: niestabilność i nieprzewidywalność zmian w sferze prawno-ustawodawczej, biurokracja wynikająca ze skomplikowanego i niespójnego systemu prawa, nieprzestrzeganie istniejącego prawa, korupcja, wadliwy system sądownictwa, trudności ze zwrotem podatku VAT i inne[15].

 

 

Inwestycje zagraniczne na Ukrainie

Pod koniec 2004 roku skumulowana wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych w gospodarkę Ukrainy wyniosła 9,3 mld USD (według danych Goskomstatu – 8,3 mld USD). Według danych Narodowego Banku Ukrainy wielkość ta w porównaniu z poprzednim rokiem zwiększyła się o 20,4%. W 2003 roku w porównaniu z 2002 rokiem wielkość ta wzrosła o 27,5%[16].

Największe inwestycje zrealizowano w przedsiębiorstwach handlu hurtowego, w przemyśle spożywczym oraz w sektorze finansowym. Ponad połowę ogółu inwestycji zagranicznych Ukraina otrzymała od pięciu krajów: USA, Cypru, Wielkiej Brytanii, Rosji i Niemiec[17].

W porównaniu z okresem wcześniejszym, rekordowe pod względem napływu inwestycji zagranicznych były lata 2005–2006.

 

Wykres 10. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne do Ukrainy w latach 19942006 (przyrost roczny w mln USD)

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/ (data pobrania 6.06.2005 oraz 12.02.2008 r.).

 

Największymi inwestorami polskimi na Ukrainie są banki – w tym Pekao S.A. – i PZU SA, a ponadto – CAN-PACK (producent puszek do napojów), Toruńskie Zakłady Materiałów Opatrunkowych „Bella”, „Inter-Groclin” (zakład produkcji foteli samochodowych w Użhorodzie) i Fabryka Mebli „Nowy Styl”, „BRW” i „Forte”. Realizowane są także nowe inwestycje polskie na Ukrainie. „Cersanit” rozpoczął budowę fabryki wyrobów ceramicznych w Nowogradzie Wołyńskim, Zakłady Wyrobów Sanitarnych „Sanitec” z Koła modernizują zakład płytek ceramicznych w obwodzie chmielnickim, a Zakłady Drzewne „Barlinek” budują zakład w obwodzie winnickim[18].

 

 

Ceny artykułów konsumpcyjnych i przemysłowych oraz inflacja na Ukrainie

Poczynając od 2001 roku procesy inflacyjne w gospodarce ukraińskiej narastają. W 2004 roku indeks cen konsumpcyjnych wyniósł 112,3% (w 2003 r. – 108,2%). Przyrost cen towarów żywnościowych (15,3%) wyprzedzał przyrost cen usług (7,9%) oraz towarów nieżywnościowych (5,4%). Tempo inflacji nieco osłabło w 2005 roku, ale ten korzystny trend załamał się w kolejnych latach. W 2007 roku indeks PPI przekroczył 23%, a CPI 16%. Wzrost cen powiązać należy częściowo ze wzrostem cen ropy naftowej.

 

Wykres 11. Indeksy zmiany cen na rynku Ukraińskim w latach 19962007 (w %)

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie oficjalnych danych Goskomstatu Ukrainy.

 

Ceny towarów nieżywnościowych wzrosły w mniejszym stopniu. Największy wzrost wśród tych towarów zaobserwowano na rynku paliwowym (61,6%). Znacząco wzrosły ceny czasopism, kosmetyków, towarów elektrycznych, mebli oraz samochodów.

Indeks cen producentów produkcji przemysłowej (PPI) w 2007 roku wyniósł 123,3%, w 2006 roku – 114,1%, w 2005 roku – 109,5%, w 2004 roku wyniósł 124,1%, a w 2003 roku – 111,1%. Indeks cen dóbr konsumpcyjnych (CPI) w analogicznym okresie cechował się mniejszymi wzrostami.

 

Dochody i wydatki ludności

Nominalne dochody ludności w 2004 roku wzrosły o 22,5%. Wzrost realnych dochodów ludności do dyspozycji w tym okresie szacuje się na 16,8%. Dochód realny do dyspozycji per capita w grudniu 2004 roku wynosił 482 UAH. Wydatki ludności w 2004 roku wzrosły o 24,1% w porównaniu z 2003 rokiem. Przyrost oszczędności wyniósł 15.494 mln hrywien. Głównym źródłem dochodów ludności na Ukrainie są płace oraz zapomogi społeczne. Strukturę dochodów ludności przedstawia wykres 12.

 

Wykres 12. Struktura dochodów ludności Ukrainy w 2003 roku

 

 

Źródło: Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 24.

 

Średnia miesięczna płaca nominalna w przeliczeniu na jednego pracownika w 2007 roku wzrosła o 27% w stosunku do 2006 roku i wyniosła 1176 UAH. Minimum socjalne w 2007 roku wynosiło 561 UAH, natomiast minimalna płaca robocza – 420 UAH[19].

Największe płace otrzymują pracownicy sektora finansowego, awiacyjnego, pracownicy gałęzi metalurgicznych, przetwórstwa ropy naftowej. Wielkość opłaty pracy w tych gałęziach przekracza średni poziom dla gospodarki Ukrainy o 70–100%.

Średnie wynagrodzenia w rolnictwie, ochronie zdrowia oraz w sektorze usług nie przekraczają 68% średniej krajowej płacy nominalnej.

Na Ukrainie istnieje zjawisko dużego terytorialnego zróżnicowania poziomu średniego miesięcznego wynagrodzenia. Średnia płaca w Kijowie jest ponad 2,5-krotnie wyższa od średniej płacy w obwodzie tarnopolskim, gdzie płaca ta wynosi 480 UAH. Tempo przyrostu średniej płacy nominalnej w 2007 roku wahało się w zależności od regionu kraju od 20,1% do 32,6%. Średnie wynagrodzenie pracowników w przemysłowych regionach kraju (obwodach: donieckim, zaporoskim oraz dniepropietrowskim) jest wyższe od średniej krajowej o 13–20%. 35,8% ogółu pracowników w Ukrainie otrzymywało płacę, która nie przekraczała minimum socjalnego dla osób zdolnych do pracy. Co trzeci pracownik otrzymywał od 500 do 1000 UAH, natomiast płacę powyżej 1000 UAH otrzymywało zaledwie 17,4% pracowników.

 

Wykres 13. Zadłużenie z tytułu wynagrodzeń oraz średnie miesięczne wynagrodzenie na Ukrainie w latach 20032006.

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/ (data pobrania 6.06.2005 oraz 12.02.2008 r.).

 

Do końca 2004 roku było bardzo duże zadłużenie pracodawców i państwa wobec pracowników. Wielkość zadłużenia z tytułu wynagrodzeń w 2004 roku w pracujących przedsiębiorstwach uległa jednak zmniejszeniu o 54,5% w porównaniu z 2003 rokiem. Na początku 2005 roku wielkość zadłużenia wobec pracowników wyniosła 817,6 mln UAH. Przedsiębiorstwa, które nie pracowały lub były uznane za bankrutów w 2004 roku miały 293,6 mld UAH zadłużenia wobec swoich pracowników. Największy odsetek zadłużenia pozostaje w rolnictwie i w przemyśle (odpowiednio 42,5 i 31,8%). Dla całej gospodarki wielkość zadłużenia z tytułu wynagrodzeń wynosiła pod koniec 2004 roku 13,8%. Na początku 2004 roku wskaźnik ten wynosił 43,1%.

Ministerstwo Finansów Ukrainy w ostatnich latach stara się wypłacać emerytury i renty regularnie. Zjawisko zadłużenia wobec emerytów i rencistów w gospodarce Ukrainy w ostatnich 5 latach już nie występowało. Po 2004 roku udało się również całkowicie zlikwidować opóźnienia w wypłacie zasiłków socjalnych.

W 2004 roku państwo wypłaciło 95,8 mln UAH zasiłków. Średnia wielkość zasiłku w przeliczeniu na jedną rodzinę stanowiła 49 UAH.

Faktyczne opłaty za korzystanie z usług komunalnych stanowiły 98,9% od kwoty naliczonej. Zadłużenie powyżej 3 miesięcy miało 40% korzystających z usług centralnego ogrzewania, 36% – użytkowników usługi podgrzewania wody bieżącej, 35% miało zaległości z opłatą za wodę bieżącą, 31% – za odprowadzanie ścieków, 29% – za gaz[20].

 

 

Problemy inwestycyjne polskich przedsiębiorców na Ukrainie

Jednym z najważniejszych problemów polskich przedsiębiorstw inwestujących na Ukrainie jest niestabilność ustawodawstwa. Częste zmiany przepisów prawnych uniemożliwiają planowanie strategiczne, dlatego też większość firm zagranicznych nie stosuje na terytorium Ukrainy strategii długoterminowych. Przykładem takiej niestabilności administracyjno-prawnej może być wyżej wspomniana zmiana ustawodawstwa odnośnie specjalnych stref ekonomicznych. Wcześniej państwo gwarantowało istnienie niektórych z tych stref w ciągu 65 lat. Kolejnym przykładem może być zmiana ustawodawstwa, dotyczącego ulg podatkowych w przypadku przedsiębiorstw inwestujących na Ukrainie, do 1992 roku. Państwo obiecało stosowanie tych ulg podatkowych w ciągu 10 lat (do 2002 roku). Jednak w 1999 roku inna ustawa zniosła wspomniany przywilej. Pokrzywdzeni zostali między innymi inwestorzy z Polski. Niestabilność przejawia się również w częstej zmianie innych przepisów podatkowych, przez co ciężko prognozować wielkość zysków lub stosować określoną politykę cenową.

Kolejnym problemem jest nadmierny poziom biurokratyzacji, który zniechęca oraz hamuje rozwój inwestowania w danym kraju. Proces zakładania przedsiębiorstw z udziałem zagranicznym lub przedstawicielstw trwa ponad 3 miesiące, a lista potrzebnych do tego dokumentów bardzo często się zmienia.

Importer zobowiązany jest również przeprowadzić certyfikację importowanych na Ukrainę towarów (i ponieść koszty z tym związane).

Trudności polskim inwestorom mogą sprawić też inne różnice pomiędzy praktyką prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce i na Ukrainie. Do różnic tych możemy zaliczyć większą złożoność systemu sprawozdawczości, inną kulturę organizacyjną większości przedsiębiorstw, częste występowanie tzw. zjawiska moral hazard, które prowadzi do nieufności pomiędzy partnerami gospodarczymi. Nieufność ta skutkuje zwiększeniem kosztów transakcyjnych. Dlatego też na Ukrainie podstawową formą opłaty jest 100% przedpłata. Bardzo często stosuje się też rozliczenia gotówkowe.

Przedsiębiorstwa zagraniczne mogą też mieć problemy z przyzwyczajeniem się do trybu przeprowadzania transakcji walutowych. Oficjalny kurs walutowy na Ukrainie jest zależny od Banku Centralnego. Nie jest on zbieżny z kursem w transakcjach detalicznych. Ponadto przedsiębiorstwa nie mogą dysponować walutami obcymi w nieograniczonej ilości – istnieje obowiązek odsprzedaży nadwyżek walut obcych.

Warto też podkreślić, iż pewnym problemem dla polskich inwestorów mogą być różnice w mentalności społeczeństwa. Ukraina jest dużym krajem pod względem terytorialnym, dlatego też poglądy w różnych jej regionach mogą się różnić. I tak – na wschodzie Ukrainy możemy spotkać się z niechęcią do prowadzenia działalności z firmami zachodnimi. W szczególności nastroje antyzachodnie nasiliły się obecnie, po „pomarańczowej rewolucji”. Większość społeczeństwa w regionie wschodnim oraz na półwyspie Krym pokłada nadzieje we współpracy z Rosją i niechętnie stawi się do zachodnich inwestorów. W zachodniej zaś części Ukrainy przedsiębiorstwa chętnie współpracują z kontrahentami z zachodu. Uchodzą oni za pewnych i wiarygodnych partnerów, a praca w przedsiębiorstwach zagranicznych jest przez pracowników wyżej ceniona.

Wśród innych problemów polskich inwestorów na Ukrainie można też wymienić wysoki poziom skorumpowania funkcjonariuszy państwowych, częste kontrole podatkowe, brak instytucji sprzyjających rozwojowi inwestowania. Wszystko to składa się na niezbyt korzystny klimat inwestycyjny na Ukrainie. Jednak atrakcyjność młodej, rozwijającej się gospodarki, tania siła robocza oraz duża chłonność rynku częściowo kompensują wymienione wyżej wady.

Inwestycyjny klimat na Ukrainie dla przedsiębiorców zagranicznych pozostawia wiele do życzenia. Właśnie z powodu niesprzyjających warunków do inwestowania Ukraina pozyskuje tylko małą część potencjalnie możliwych do zdobycia zasobów inwestycyjnych. Gospodarka ukraińska w chwili obecnej pokonała etap kryzysowy i ma ogromny potencjał rozwojowy. Ukraina jest jednym z najbardziej atrakcyjnych krajów w regionie, dlatego też teoretycznie wielkość inwestycji w tę gospodarkę mogłaby być co najmniej dwa razy większa.

By przyciągnąć uwagę inwestorów Ukraina powinna dogłębnie zreorganizować swoją politykę wobec inwestorów zagranicznych. Główną cechą Ukraińskiej polityki zagranicznej musi być stabilność. Właśnie z powodu nieokreśloności stosunku państwa do kapitału zagranicznego inwestorzy podchodzą z dystansem do wkładania pieniędzy w gospodarkę tego kraju.

Jednym z najważniejszych kroków może być uregulowanie kwestii specjalnych stref ekonomicznych i terytoriów priorytetowego rozwoju. Sprawne funkcjonowanie tych instytucji (pod warunkiem, że nie będą narzędziem do machinacji i popełniania przestępstw gospodarczych) leży w interesach zarówno inwestorów zagranicznych, jak i państwa ukraińskiego.

Niedoskonałe są również przepisy odnośnie odzyskiwania podatku VAT. Obecne ustawodawstwo daje możliwość niejednoznacznej ich interpretacji, co stwarza nierówne szanse dla firm zagranicznych.

Zwiększyć wpływy inwestycyjne można też poprzez rozwijanie działań na rzecz promocji inwestycji oraz polepszenia klimatu inwestycyjnego w kraju na tle innych państw w regionie. Znanym na świecie sposobem promocji kraju jest powołanie odpowiednich instytucji, które byłyby w stanie udzielać niezbędnych dla inwestorów informacji bądź pomagać w rozpoczęciu działalności w kraju. Taki system informacyjny powinien też uwzględniać możliwości pozyskania środków z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej przy realizacji wspólnych projektów gospodarczych. Kwestia ta może być szczególnie ważna dla przedsiębiorców z Polski, ponieważ możliwości pozyskania środków unijnych na realizację wspólnych polsko-ukraińskich projektów gospodarczych są duże.

Jak wiadomo, inwestorzy w momencie wyboru obiektu inwestycji kierują się odpowiednimi kryteriami. Najważniejsze z tych kryteriów są: tania siła robocza oraz konkurencyjność podatkowa. I jeśli rąk do pracy na Ukrainie nie brakuje, to system podatkowy wyraźnie zniechęca kapitał zagraniczny. Chodzi przede wszystkim o specyficzną strukturę tego systemu, gdzie duże znaczenie mają podatki od osób prawnych, które nadmiernie obciążają przedsiębiorstwa. Podatki osobowe (od osób fizycznych), które na całym świecie są uznawane za sprawiedliwsze i bardziej przejrzyste, w wyniku prowadzenia odpowiedniej polityki społecznej mają znaczenie marginalne. Nieodpowiednie przepisy prawne wywierają też nadmierną presję podatkową na inwestycje w przedsiębiorstwach, co hamuje ich rozwój. Oczywiście do kwestii polepszenia klimatu inwestycyjnego zaliczyć należy problem przejrzystości systemu prawnego, jak też jego skuteczność i jednoznaczność wykładni wobec wszystkich podmiotów gospodarczych.

Polsko-ukraińskie stosunki gospodarcze w ostatnich latach przeżywają swoje apogeum rozwoju. Wymiana handlowa pomiędzy tymi krajami rozwija się pomyślnie, a eksperci prognozują dalsze zwiększenie obrotów. Jednak aktywność inwestycyjna polskich przedsiębiorców na Ukrainie nie idzie w parze z rozwojem innych płaszczyzn współpracy gospodarczej.

W Polsce nie brakuje chętnych przedsiębiorców, którzy chcieliby zainwestować część swojego kapitału na Ukrainie. Jednak nie zawsze przedsięwzięcia te dochodzą do skutku. Przedsiębiorcy napotykają wspomniane już powyżej problemy ze strony ukraińskiej, lecz nie jest to jedyna przyczyna tak małej aktywności polskich inwestorów na Ukrainie.

Rozwijanie współpracy gospodarczej ze wschodnimi sąsiadami powinno być jednym z priorytetowych zadań polskiej polityki gospodarczej. Dlatego też niezbędne jest stworzenie instytucji informacyjnych, które byłyby w stanie pomóc przedsiębiorcom chętnym do inwestowania na Ukrainie. Chodzi przede wszystkim o informacje na temat szans i zagrożeń, jak również innych szczegółów dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej na terytorium Ukrainy. W Polsce powinna powstać instytucja promująca rynek ukraiński. Ponadto, jako eksperci oraz doradcy w tej instytucji powinny być zatrudnione osoby mające doświadczenie w prowadzeniu działalności gospodarczej na Ukrainie. Rozważyć trzeba również możliwość wymiany ekspertów w tej dziedzinie pomiędzy Polską a Ukrainą. Kolejnym zadaniem takiej instytucji może być tworzenie bazy danych oraz kojarzenie partnerów inwestycyjnych po obu stronach granicy.

Innym kierunkiem rozwijania współpracy gospodarczej i kapitałowej pomiędzy Polską a Ukrainą może być organizowanie wspólnych wystaw, targów i konferencji, poświęconych zarówno problemom wymiany towarowej, jak i kwestiom współpracy kapitałowej.

W dalszej perspektywie duże znaczenie w rozwijaniu współpracy z Ukrainą może odgrywać polityka edukacyjna państwa. Już teraz na niektórych uczelniach powstają jednostki specjalizujące się w kształceniu specjalistów do spraw rynków wschodnich, szkoły prawa ukraińskiego bądź też jednostki badawcze, które mają na celu prowadzenie interdyscyplinarnych badań gospodarek naszych wschodnich sąsiadów. Dalszy rozwój tematyki wschodniej w programach kształcenia polskich państwowych i prywatnych placówek edukacyjnych jest konieczny dla stworzenia nowej jakości stosunków gospodarczych z Ukrainą.

 

 

Bibliografia wykorzystana

Biuletyn Narodowego Banku Ukrainy.

Międzynarodowy Komitet Statystyczny Wspólnoty Niepodległych Państw http://www.cisstat.com

Ministerstwo Finansów Ukrainy http://www.minfin.gov.ua/

Ministerstwo Polityki Rolnej http://www.minagro.gov.ua/

Narodowy Bank Ukrainy http://www.bank.gov.ua

Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/

Portal Informacyjny  ukraińskiego parlamentu (Werhownej Rady Ukrainy) http://gska2.rada.gov.ua/

Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy (lata 2001–2006).



[1] Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 14.

[2] Dane Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/druk/soc_ek/2005/publ042005_u.html (data pobrania 4.06.2005 r.).

[3] Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 1416.

[4] Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua/druk/soc_ek/2003/arh_s_e.html (data pobrania 5.06.2005 r.).

[5] Biuletyn Narodowego Banku Ukrainy, nr 3/2005 (144), s. 4.

[6] Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 2021.

[7] http://www.ukrstat.gov.ua/druk/soc_ek/2004/publ122004.htm (data pobrania 5.06.2005 r.).

[8] Raport roczny Narodowego Banku Ukrainy, 2003 r., s. 2021.

[9] Biuletyn Narodowego Banku Ukrainy, nr 3/2005 (144), s. 6.

[10] Dane Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy za lata 2002 i 2004.

[11] Płatiżnyj Balans Ukrainy za 2004 rik, Narodowy Bank Ukrainy, 2005 r., s. 514.

[12] Dane Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy http://www.ukrstat.gov.ua (data pobrania 6.06.2005 r.).

[13] Płatiżnyj Balans Ukrainy za 2004 rik, Narodowy Bank Ukrainy, 2005 r., s. 4047.

[14] Współpraca gospodarcza Polski z krajami WNP, w tym szczególnie z Rosją, Ukrainą i Białorusią. Ministerstwo Gospodarki. Warszawa, sierpień 2007 r., s. 24.

[15]http://www.bankier.pl/wiadomosc/569421.html (data pobrania 01.02.2008).

[16] Dane oficjalnej statystyki Narodowego Banku Ukrainy.

[17] Płatiżnyj Balans Ukrainy za 2004 rik, Narodowy Bank Ukrainy, 2005 r., s. 7.

[18] Informacje Ambasady RP w Kijowie.

[19] Dane: Ambasada RP w Kijowie. Mikołaj Oniszczuk. Kijów 2007 r. http://www.klubeksportera.futuro.info.pl/glowna/Ukraina.pdf

[20] http://www.ukrstat.gov.ua/ (data pobrania 7.06.2005 r.).