Zasady konstytucyjne ukraińskiej państwowości
i rewolucja systemu politycznego

 

 

We współczesnych warunkach tworzenia również rozwój państwowości ukraińskiej związany jest bezpośrednio z procesem odrodzenia narodowego (na Zachodzie nazywanym renesansem etnicznym)[1]. Istota odrodzenia narodowego polega na uświadomieniu sobie przez naród siebie jako nacji, osób aktywnych w historii i współczesnym świecie. Jego podstawowym i fundamentalnym środkiem jest utworzenie państwa narodowego, które zawsze odbywa się na tle konkretnych wydarzeń historycznych. Otóż, decydujący wpływ na procesy kształtowania państwa ukraińskiego w ciągu ostatnich piętnastu lat ma rzeczywisty rozwój demokratyczny społeczeństwa, umocnienie i ustanowienie państwa jako formy organizacji terytorialno-politycznej narodu ukraińskiego powołanej do zapewnienia mu najlepszych warunków dla rozwoju gospodarczego, społecznego i duchowego[2]. Dlatego też rozmowy o realiach niepodległości Ukrainy należy prowadzić poprzez pryzmat wyodrębnienia i charakterystyki głównych etapów kształtowania państwa współczesnego i rozwoju społeczeństwa ukraińskiego.

Pierwszy etap – lata 19901991 ogłoszenie oraz stanowienie niepodległego państwa ukraińskiego.

Przełom lat 80. i 90. ubiegłego wieku w życiu politycznym Ukrainy odznaczał się, po pierwsze, liberalizacją radzieckich systemów – zarządzającego i administracyjnego, a po drugie – pogłębieniem ich kryzysu. Katalizatorami procesu odrodzenia narodowego społeczeństwa ukraińskiego oraz jego państwowości stały się organizacje społeczno-polityczne, towarzystwa, kluby – Ukraiński Związek Helsiński, Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki, Związek Niepodległej Młodzieży Ukraińskiej itp. Najbardziej wyróżniające się miejsce zajął tu niewątpliwie Ludowy Ruch Ukrainy powołany w 1989 r. Właśnie w tym czasie rozpoczął się proces kształtowania demokratycznych partii politycznych, a w Radzie Najwyższej została utworzona opozycja w postaci Rady Narodowej na czele z akademikiem I. Juchnowskim, do której weszło 125 deputowanych.

W tych warunkach Rada Najwyższa 16 lipca 1990 r. uchwaliła dokument nadzwyczajnej wagi – Deklarację suwerenności państwowej Ukrainy[3]. Głosowało za nim 355 parlamentarzystów, przeciwko – 4, wstrzymał się od głosu – 1. Głosiła ona nieodłączne prawo narodu ukraińskiego do samostanowienia oraz budowania niepodległego państwa ukraińskiego. Zasadami równouprawnienia, wzajemnego szacunku oraz nieingerencji w sprawy wewnętrzne powinna kierować się Ukraina podczas zawierania umów międzynarodowych, w tym nowego traktatu sojuszniczego, który został opracowany w Moskwie pod kierownictwem Prezydenta Związku Radzieckiego M. Gorbaczowa. Jednak utworzenie Komitetu Państwowego ds. Stanu Nadzwyczajnego oraz pucz 1921 sierpnia 1991 r. w Moskwie, doprowadziły do faktycznej klęski nadziei na zawarcie umowy sojuszniczej.

24 sierpnia 1991 r. sesja nadzwyczajna Rady Najwyższej uchwaliła Akt Niepodległości Ukrainy[4] proklamujący jej pełną niepodległość państwową i utworzenie samodzielnego państwa ukraińskiego – Ukrainy. Nad gmachem Rady Najwyższej wzniesiono niebiesko-żółtą flagę narodową. Dokument został zatwierdzony w powszechnym referendum 1 grudnia 1991 r. – za jego przyjęciem głosowało 90,9% uprawnionych. W tym czasie odbyły się wybory pierwszego Prezydenta Ukrainy. Został nim ówczesny Przewodniczący Rady Najwyższej Leonid Krawczuk otrzymując 61,50% głosów. Oprócz tego, w pierwszym etapie kształtowania się państwa ukraińskiego ważne znaczenie polityczne miało przyjęcie ustawy o suwerenności ekonomicznej, powołanie przez Radę Najwyższą 24 października 1990 r. Komisji ds. Opracowania Nowej Konstytucji Ukrainy na czele z L. Krawczukiem oraz zatwierdzenie jej koncepcji w połowie czerwca następnego roku.

Niepodległość Ukrainy została umocniona w grudniu 1991 r., najpierw poprzez podpisanie w Puszczy Białowieskiej przez władze Białorusi, Rosji i Ukrainy umowy o rozwiązaniu Związku Radzieckiego oraz przejściu całkowitej władzy do rządów republikańskich, a następnie poprzez postanowienie w Ałma Acie o wypowiedzeniu umowy sojuszniczej z 1922 r., oraz utworzenie Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP) jako międzynarodowego zrzeszenia państw równoprawnych[5]. Ukraina została uznana przez wspólnotę światową, która sprzyjała rozwojowi procesów budowania nowej państwowości.

Drugi etap – lata 19911993 rozpoczęcie procesu konstytucyjnego w warunkach powstawania mechanizmów rynkowych i kształtowanie wielopartyjnego systemu politycznego.

Niepodległość państwowa Ukrainy szybko zaczęła wypełniać się realną treścią[6]. Została przyjęta ustawa demokratyczna o obywatelstwie; zatwierdzono flagę państwową, mały herb i hymn Ukrainy; utworzono własne wojsko, służbę bezpieczeństwa, Gwardię Narodową, wojska pogranicza, Służbę Celną. Ukraina dobrowolnie zrezygnowała z broni nuklearnej, usunęła ją ze swojego terytorium otrzymując status państwa bezatomowego i przyłączyła się do umowy o nierozpowszechnianiu broni nuklearnej w zamian za gwarancję jedności terytorialnej i suwerenności państwowej ze strony USA i Rosji.

W szybkim tempie, nie zawsze przemyślanie i często spontanicznie odbywał się proces kształtowania mechanizmów rynkowych oraz przeprowadzenie prywatyzacji. Pojawiały się nowe partie polityczne, wśród których odbywało się rozgraniczenie na lewicę – Socjalistyczna Partia Ukrainy, Komunistyczna Partia Ukrainy, Chłopska Partia Ukrainy; prawicę – Ludowy Ruch Ukrainy, Ukraińska Partia Republikańska, Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Ukrainy, oraz centrum – Partia Odrodzenia Demokratycznego, Liberalna Partia Ukrainy, Socjaldemokratyczna Partia Ukrainy, Zjednoczona Socjaldemokratyczna Partia Ukrainy.

Rozwijał się proces konstytucyjny i do Konstytucji byłej USRR zostały wniesione istotne zmiany oraz uzupełnienia, które w sposób istotny zmieniły strukturę organów władzy państwowej oraz relacje między nimi[7]. Jednocześnie 30 czerwca 1992 r. Komisja ds. Opracowania Nowej Konstytucji Ukrainy wniosła do rozpatrzenia przez Radę Najwyższą pierwszy jej projekt. Został on zatwierdzony przez Europejską Komisję na rzecz Demokracji przez Prawo i pozytywnie oceniony przez ekspertów zagranicznych i ukraińskich. Po zaakceptowaniu w pierwszym czytaniu przez parlament oraz ogólnonarodowej dyskusji stworzono drugi – odnowiony projekt Konstytucji. Jesienią 1993 roku Rada Najwyższa przystąpiła do jego omówienia i 10 listopada trzeci – dopracowany projekt Konstytucji został opublikowany. Niestety projekt ten nie został wniesiony do porządku obrad parlamentu ukraińskiego w wyniku kryzysu politycznego. Zakończył się on postanowieniem Rady Najwyższej o przedterminowych wyborach parlamentarnych i prezydenckich w lecie 1994 r.[8] Ukraina, już na początku tworzenia swojej państwowości, straciła realne szanse na otrzymanie postępowej konstytucji demokratycznej jako podstawy do dalszego efektywnego rozwoju procesów państwotwórczych.

Trzeci etap – lata 19931996 pogorszenie sytuacji wewnątrzpolitycznej państwa w toku wzmocnienia zasad wewnętrznych i zewnętrznych gwarancji politycznych ukraińskiej państwowości.

Mimo nie zakończonego procesu konstytucyjnego, w dalszym ciągu trwały nieodwracalne, ale w znacznym stopniu sprzeczne przemiany rynkowe. Niestety towarzyszyło im narastanie komplikacji oraz problemów społecznych i gospodarczych. Gwałtownie obniżało się tempo produkcji, spadał produkt narodowy brutto, szybko rosło tempo inflacji, postępowało zubożenie społeczeństwa. W tym czasie władza państwowa usiłowała utrzymać dźwignię zarządzania, hamując tym samym rozwój i obniżając skuteczność reform gospodarczych. Zjawiska te otrzymały nazwę „terapia bez szoku”.

Skomplikowana sytuacja wewnątrzpolityczna doprowadziła do klęski Leonida Krawczuka oraz zwycięstwa Leonida Kuczmy w przedterminowych wyborach prezydenckich latem 1994 r.[9] Przewodniczącym Rady Najwyższej, wybranej według większościowego systemu wyborczego na podstawie ustawy o wyborach deputowanych do parlamentu Ukrainy, został lider socjalistów Ołeksandr Moroz. Pod przewodnictwem nowych władz państwa powołano nową Komisję Konstytucyjną i w listopadzie 1994 r. wznowiono proces konstytucyjny.

Jednak sprzeczności, które powstały między różnymi szczeblami władzy z powodu Konstytucji Ukrainy oraz walki o władzę, doprowadziły do kryzysu konstytucyjnego. Został on przełamany dopiero po podpisaniu 8 czerwca 1995 r. umowy konstytucyjnej między Radą Najwyższą a Prezydentem Ukrainy „O podstawowych środkach organizacji oraz funkcjonowaniu władzy państwowej i samorządu lokalnego na Ukrainie do czasu przyjęcia nowej Konstytucji Ukrainy”[10]. W warunkach konkretnej kryzysowej sytuacji politycznej odegrała ona w procesie konstytucyjnym rolę pozytywną. Zapobiegła potrzebie użycia sił podczas rozwiązywania konfliktu pomiędzy różnymi szczeblami władzy, zapoczątkowała demontaż niesprawnego systemu władzy państwowej w postaci rad i stała się ważnym czynnikiem przyspieszenia procesu konstytucyjnego.

Na arenie międzynarodowej Ukraina kontynuowała wzmacnianie swojej pozycji jako państwo bezatomowe i pozablokowe. Ukraińskie jednostki pokojowe wzięły udział w uregulowaniu szeregu konfliktów i utrzymaniu pokoju w miejscach zaognionych, szczególnie na Bałkanach. Ważne znaczenie dla końcowego wyboru głównego kursu polityki zagranicznej miał rozwój stosunków z państwami Zachodu oraz z organizacjami międzynarodowymi. Tak więc, w 1994 r. Ukraina przystąpiła do programu współpracy z NATO Partnerstwo dla Pokoju, a pod koniec 1995 r. stała się członkiem Rady Europy[11].

Czwarty etap – lata 1996–1999 przyjęcie oraz wprowadzenie w życie Konstytucji 1996 r. oraz utworzenie podstaw dla radykalnych i skutecznych posunięć we wszystkich dziedzinach życia społeczeństwa ukraińskiego.

Końcowy etap procesu konstytucyjnego rozpoczął się na początku 1996 r. Komisja Konstytucyjna zakończyła prace nad projektem ustawy zasadniczej państwa ukraińskiego i 20 marca 1996 roku został on przedstawiony przez jego współtwórców na specjalnym posiedzeniu Rady Najwyższej, a w kwietniu – opublikowany w celu ogólnonarodowej dyskusji. W jej toku wpłynęło ponad 8 tys. propozycji i uzupełnień od obywateli Ukrainy. Oprócz tego nadeszło szereg alternatywnych projektów konstytucji. Jednak Rada Najwyższa postanowiła zwrócić projekt do dopracowania, po czym w znacząco zmienionej i udoskonalonej postaci przyjęła go po omówieniu w pierwszym czytaniu. 19 czerwca rozpoczęło się drugie czytanie projektu.

Mimo to odwlekanie przez parlament przyjęcia nowej Konstytucji Ukrainy zmusiło Prezydenta do wydania 26 czerwca rozporządzenia w sprawie ogólnonarodowego referendum 25 września 1996 roku. Po tym Rada Najwyższa dowiodła, że może się ona zjednoczyć i pokonać sprzeczności, z których wiele nie miało większego znaczenia. Przez 15,5 godziny bezustannej pracy, rano, 28 czerwca 1996 r. piąta sesja Rady Najwyższej przyjęła Konstytucję Ukrainy w drugim i trzecim czytaniu[12]. Głosowało za nią 315 deputowanych, przeciwko – 36, wstrzymało się – 12, nie głosowało – 30. Tym samym zakończył się ciągnący się proces konstytucyjny. Dzień 28 czerwca ogłoszono dniem świątecznym. Przyjęcie Konstytucji oznaczało całkowite zakończenie kształtowania się Ukrainy jako suwerennego, niezależnego i samodzielnego państwa, pełnoprawnego podmiotu europejskiej i światowej wspólnoty.

Niewątpliwie, przyjęcie Konstytucji państwa miało pozytywny wpływ na sytuację wewnątrzpolityczną i sprzyjało umocnieniu jego pozycji międzynarodowej. Tempo spadku produkcji ekonomicznej zatrzymało się, obniżyło się również tempo inflacji, czemu pomogło wprowadzenie nowej narodowej jednostki pieniężnej – hrywny. Bardzo ważne znaczenie dla polepszenia wizerunku Ukrainy miało uregulowanie szeregu konfliktów z sąsiednimi państwami oraz podpisanie podstawowych umów – 26 maja 1997 r. z Federacją Rosyjską oraz 3 czerwca 1997 r. z Rumunią, a także oświadczenie Prezydentów RP i Ukrainy o porozumieniu i pojednaniu z 1998 r. Zwracając się w polityce zagranicznej w kierunku Zachodu Ukraina w ramach szczytu madryckiego (1997 r.) państw członków NATO, zawarła nową umowę z tą organizacją wojskowo-polityczną – Kartę o szczególnym partnerstwie NATO i Ukrainy. W tym samym czasie Ukraina zwiększała swój udział w konstruktywnym dialogu w ramach WNP, a także stała się formalnym liderem stowarzyszenia GUUAM (Gruzja, Ukraina, Uzbekistan, Azerbejdżan, Mołdowa)[13].

Konstytucja Ukrainy stała się podstawą dla udoskonalenia systemów politycznego oraz wyborczego. Została przyjęta nowa ustawa o wyborach deputowanych wszystkich szczebli według systemu większościowo-proporcjonalnego (225 deputowanych do Rady Najwyższej wybieranych z partii, według list partyjnych, personalnie – w drodze głosowania na konkretnego kandydata). Na podstawie tej ustawy były przeprowadzone wybory 29 marca 1998 r. i został utworzony nowy korpus deputowanych Ukrainy[14].

Etap piąty – od roku 1999 – wzrastającej linii rozwoju (na początku w sferach społecznej i gospodarczej).

Etap ten, nie zważając na poważne kolizje polityczne związane z ogólnonarodowym referendum w 1999 r. o wniesienie zmian do obowiązującej Konstytucji Ukrainy, wyborami prezydenta państwa jesienią roku 1999 (po drugiej turze głosowania zwyciężył sprawujący władzę L. Kuczma), zabójstwem dziennikarza Georgija Gongadze i tak zwanym skandalem kasetowym stał się przełomowy na płaszczyźnie społeczno-gospodarczych zmian rynkowych, modernizacji bazy ustawodawczej państwa oraz wzmocnienia jego aktywności na arenie międzynarodowej. Nowemu rządowi pod przewodnictwem W. Juszczenki udało się ustabilizować i wzmocnić walutę narodową, przyspieszyć tempo rozwoju ekonomicznego, dzięki któremu Ukraina wyróżniała się pośród byłych republik Związku Radzieckiego i zajęła pozycję czołową w Europie. Szybkie tempo przekształceń rynkowych pozwoliło na podniesienie emerytur, stypendiów i zarobków mieszkańców Ukrainy, wzmacniając poziom ochrony społeczeństwa i jego zaufanie do oficjalnych struktur państwowych[15].

Niewątpliwie niezależność polityczna Ukrainy oraz jej wewnątrzpolityczne osiągnięcia gospodarcze ostatnich lat są tymi pozytywnymi elementami, dzięki którym sytuacja geopolityczna w Europie jest bardziej stabilna, zbalansowana i przewidywalna. To w pełni odpowiada podstawowym zasadom współczesnej polityki zewnętrznej: z początku powinna ona być konsekwentna i przewidywalna, uznawać istniejące granice i nie ingerować w wewnętrzne sprawy innych państw, kierować się prawem i uznaniem priorytetu prawa międzynarodowego, umacniać się ideą „bezpieczeństwo dla siebie, bezpieczeństwem każdego”. Podane zasady w połączeniu z polityką oddalania od Rosji i zbliżania do Europy od samego początku kształtowania się niepodległości ukraińskiej sprzyjały rzeczywistemu wejściu Ukrainy do przestrzeni Europy Środkowo-Wschodniej i odłączeniu się od eurazjatyckiej[16]. Jednak działania w tym kierunku, jak pokazują lata ukraińskiej niezależności, nie mogą odbywać się bezwładnie. Wymagają one dalszych radykalnych zmian politycznych, ekonomicznych i społecznych[17]. A tu, nie zważając na osiągnięcia i sukcesy, istnieją poważne niedociągnięcia.

Problemy i trudności przystąpienia Ukrainy do ogólnoeuropejskich procesów integracyjnych, nieodpowiednie pozycje międzynarodowe potencjału państwa, uwarunkowane są w ostatnim czasie następującymi okolicznościami[18]:

1)   brakiem ogólnego, strategicznego (czy dokładniej – nie zakończonym formowaniem) kierunku polityki zewnętrznej, która niekiedy dosłownie „tańczy” między kursem prozachodnim i prorosyjskim;

2)   skomplikowaną sytuacją społeczno-polityczną w drugiej połowie 2000 i 2001 r., która pomimo realnego wzrostu w sferze gospodarczej doprowadziła do sprzeciwu społeczeństwa ukraińskiego oraz dymisji reformatorskiego rządu prozachodniego W. Juszczenki;

3)   rzeczywistym brakiem przejrzystości polityki państwowej jako najważniejszego czynnika demokratyzacji społeczeństwa;

4)   sprzecznymi procesami w realizacji ważnych elementów przemiany systemowej – prywatyzacji, której w ciągu lat 20002004 towarzyszą stałe konflikty, zarówno między różnymi szczeblami władzy, jak i szerokim wykorzystaniem technologii czarnego PR-u;

5)   brakiem konsekwentnych działań ze strony rządu, skierowanych na przyspieszenie wstąpienia państwa do Światowej Organizacji Handlu, członkostwo w której jest wymaganym minimum, koniecznym do przybliżania gospodarki państwowej do rynku światowego;

6)   niezadowalającą, pomimo istotnych pozytywnych rezultatów, harmonizacją ukraińskiego ustawodawstwa z europejskim, co stwarza napięcia w stosunkach Ukrainy ze strukturami ogólnoeuropejskimi, a szczególnie z Radą Europy;

7)   utratą ważnych zasobów energetycznych na skutek wpływu polityki zagranicznej, czego jednym z ostatnich przykładów może być zamknięcie elektrowni w Czarnobylu.

Wymienione okoliczności oraz wprowadzenie wiz przez sąsiadów Ukrainy na jej zachodnich granicach mogą nie tylko poważnie skomplikować perspektywy integracji do ogólnoeuropejskiej przestrzeni ekonomicznej oraz politycznej, ale i przeistoczyć Ukrainę w „szarą strefę” Europy Środkowo-Wschodniej.

Stąd jedna z najważniejszych lekcji dziesięciu lat niepodległości Ukrainy: należy koniecznie i dokładnie uświadomić sobie, że „droga ukraińska” do zjednoczonej Europy nie będzie prosta. Ukraina, z punktu widzenia procesów integracyjnych w Europie, znajduje się tylko na drodze „powrotu do Europy”. Dlatego, według znanego filozofa ukraińskiego Myrosława Popowycza „integracja Ukrainy do europejskiej przestrzeni politycznej i gospodarczej nie może być sprawą bezpośredniej przyszłości, ale odpowiadałaby ona zarówno interesom ukraińskim, jak i europejskim. Zjednoczenie całej zachodniej, środkowej i wschodniej Europy może wstrząsnąć cywilizacją europejską o wiele bardziej niż integracja zachodnioeuropejska”[19]. Jednak obecna rzeczywistość wskazuje na to, że Ukraina nie spełnia warunków przyjęcia do wspólnoty europejskiej.

Wniosek ten, niestety, nie został pokonany również podczas szóstego etapu rozwoju społeczeństwa i państwa ukraińskiego, który rozpoczął się pod koniec 2004 r.[20]. Został powołany do życia poprzez nową rzeczywistość, w jakiej znalazło się społeczeństwo i państwo ukraińskie na skutek wyborów prezydenckich w 2004 r. (po powtórzeniu głosowania drugiej tury zwyciężył kandydat opozycyjny Wiktor Juszczenko), Pomarańczowej Rewolucji trwającej od 22 listopada 2004 r. do 23 stycznia 2005 r., oraz wyborów parlamentarnych w 2006 r.[21] Przy zachowaniu wielu pozytywnych tendencji rozwoju państwa i społeczeństwa ukraińskiego należy zauważyć, że zaostrzyła się sytuacja pomiędzy różnymi szczeblami władzy. Następstwem był kwietniowy (2007 r.) dekret o rozwiązaniu Rady Najwyższej oraz rozpisanie nowych wyborów parlamentarnych na Ukrainie w celu dalszej demokratyzacji i pogłębienia pozytywnych tendencji rozwoju społeczeństwa i kraju.

Jednak, od sytuacji polityki wewnętrznej na Ukrainie oraz reform ekonomicznych, politycznych, społecznych i prawnych, jak również od miejsca państwa w dynamice pozytywnych procesów integracyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej zależeć będzie szybkość przystąpienia do umowy o współpracy z UE, do członkostwa w tej organizacji, a potem – pełnoprawnego włączenia w tę „jedność cywilizacyjną”, jaką jest Europa nie w wymiarze geograficznym, lecz z punktu widzenia rozwoju współczesnych procesów integracyjnych Kontynentu[22]. Odpowiada to zarówno koncepcji bezpieczeństwa narodowego Ukrainy skierowanej na partnerskie relacje z Rosją, jak i realizacji celu strategicznego, jakim jest włączenie państwa do integracji europejskiej, szczególnie w drodze przygotowania efektywnej współpracy euroregionalnej w różnych sferach życia społeczeństwa i państwa.



[1] С. С. Троян, Вступ до теорії політики: Навч. посібник, Київ 2005, s. 157.

[2] Трансформація політичної системи: соціальні перетворення та законодавчий процес: Всеукраїнська теоретична й науково-практична конференція з правознавства, політології та соціології, „Віче”, № 14, 2007.

[3] Deklaracja suwerenności państwowej Ukrainy z 16 lipca 1990 roku.

[4] Akt Niepodległości Ukrainy z 24 sierpnia 1991 roku.

[5] В. М. Матвієнко, Співдружність Незалежних Держав (СНД): історія створення та розвитку, „Вісник Київського університету”, Сер. Міжнародні відносини, Вип. 6, Київ 1997; Ф. М. Рудич, Чи багато потрібно владі? (Україна в контексті трансформації політичних структур в країнах СНД і Балтії, Центральної і Східної Європи), Київ 1998.

[6] Zob.: Н. П. Барановська, В. Ф. Верстюк, С. В. Віднянський та ін., під ред. В. М. Литвина, Україна: утвердження незалежної держави (19912001), Київ 2001.

[7] Н. П. Барановська, В. Ф. Верстюк, С. В. Віднянський та ін., під ред. В. М. Литвина, Україна: утвердження незалежної держави (19912001), Київ, s. 178179.

[8] Tamże, s. 179180.

[9] Tamże, s. 181.

[10] Umowa Konstytucyjna pomiędzy Radą Najwyższą oraz Prezydentem Ukrainy O podstawowych środkach organizacji oraz funkcjonowaniu władzy państwowej i samorządu lokalnego na Ukrainie do czasu przyjęcia nowej Konstytucji Ukrainy z 8 czerwca 1995 roku.

[11] О. Івченко, Україна в системі міжнародних відносин: історична ретроспектива та сучасний стан, Київ 1997; Л. Д. Васильєва-Чекаленко, Україна в міжнародних відносинах (19441996 рр.), Київ 1998.

[12] Konstytucja Ukrainy: Przyjęta przez Radę Najwyższą Ukrainy 28 czerwca 1996 roku.

[13] Zob. np.: В. М Литвин, Україна на межі тисячоліть (19912000), Київ 2000.

[14] Н. П. Барановська, В. Ф. Верстюк, С. В. Віднянський та ін., під ред. В. М. Литвина, Україна: утвердження незалежної держави (19912001), Київ 2001, s. 191192.

[15] Ukraina kontynuuje utrzymanie wysokiego tempa rozwoju ekonomicznego zapoczątkowanego w latach 20002001. Według oficjalnych statystyk wzrost ekonomiczny w pierwszej połowie 2007 r. wynosił ponad 8%, a wzrost przemysłowy – ponad 12%.

[16] Zob. np.: Украина и Россия в новом геополитическом пространстве, Киев 1995; В. Я. Гельман, Из огня да в полымя? Динамика постсоветских режимов в сравнительной перспективе, „Полис” 2007,2.

[17] Трансформація політичної системи, „Віче”, 2007,14.

[18] С. С. Троян, Вступ до теорії політики, s. 164165.

[19] М. В. Попович, Україна-Європа – ліві-праві, Київ 1997.

[20] В. В. Лапкин, В. И. Пантин, Политические трансформации в России и на Украине в 20042006 гг.: причины и возможные последствия, „Полис”, 2007,1.

[21] Zob.: Wiktoria Wiktora: Człowiek roku 2000, „Wprost”, 2005, nr 1, s. 2037; J. Wilczak, Talia Julii, „Polityka”, 2005, nr 7, s. 5051.

[22] Трансформація політичної системи, „Віче”, 2007,14.