Ruś Kijowska i państwo staropolskie: paralele historyczne

 

 

W VII i VIII w. Słowianie osiągnęli znaczne postępy w rozwoju sił produkcyjnych. Jednocześnie w ich środowisku miał miejsce proces rozkładu ładu pierwotnego, któremu towarzyszyło powstanie wspólnoty terytorialnej; pogłębiała się stratyfikacja społeczna; zwiększała się rola starszyzny plemiennej, koncentrującej w swoich rękach władzę wykonawczą i wojskową; pojawiały się elementy zarządzania państwem. Najwyższym organem zarządzającym wśród plemion słowiańskich pozostała rada plemienna, która wybierała swojego władcę – księcia, kierującego sprawami bieżącymi i wojskowymi. Z czasem funkcje dowodzenia wojskiem zostały przekazane wojewodom.

Te socjalno-ekonomiczne i polityczne zmiany towarzyszyły powstaniu dużych związków plemiennych, które w literaturze historycznej nazywane są grupami etnicznymi lub terytorialnymi, związkami polityczno-geograficznymi lub polityczno-plemiennymi[1]. Utworzenie się wspólnot plemiennych przygotowało grunt do powstania pierwszych państw słowiańskich.

Nazwy wspólnot słowiańskich, poprzedzających powstanie państwa polskiego, zawiera tzw. Geograf Bawarski, sporządzony przez nieznanego autora, w Bawarii, około 843 r., kiedy na mocy traktatu w Verdun Imperium Franków zostało podzielone pomiędzy wnuków Karola Wielkiego – na 3 części. Wyliczając wspólnoty plemienne na północ od Dunaju, wspomina on: Wieluńczan zamieszkujących tereny ujścia Odry; Pyrzyczan – dolny bieg Odry[2]; Goplan – nad jeziorem Gopło na Kujawach; Ślężan – Dolny Śląsk; Dziadoszan – północny zachód Śląska; Opolan – Śląsk środkowy; Golęszyców – Górny Śląsk; Wiślan – dorzecze górnej Wisły i Lędzian, którzy według H. Łowmiańskiego, zostali zlokalizowani na ziemi sandomiersko-lubelskiej[3]. O Lędzianach, których nazwa wywodzi się od słów „ląd” (ziemia uprawiana) lub „leda” (Liada), mówi się również w utworze cesarza bizantyjskiego Konstantego VII Porfirogenety „O zarządzaniu państwem” (połowa X w.). Zdaniem wielu badaczy, to właśnie od nazwy „Lędzianie” pochodzi etnonim „Lach”, poprzez który źródła staroruskie oznaczały wszystkie plemiona polskie. Pochodną od niego jest również litewskie Lenkas i madziarskie Lengyel[4].

Uważa się, że nie wszystkie wspólnoty plemienne Słowian Zachodnich powstałe w połowie IX w. na polskich ziemiach historycznych znalazły się w „Geografie Bawarskim”[5].

Wschodnimi sąsiadami Lędzian byli Dulebowie, zajmujący obszar – według danych toponimicznych i wyników uzyskanych z wykopalisk archeologicznych – dorzecza Zachodniego Bugu i Sanu na zachodzie, Dniepru na wschodzie, Prypeci na północy, dorzecza górnego Naddniestrza na południu[6]. Zdaniem wielu badaczy Dulebowie stworzyli w VI w. na terenach Wołynia i Podkarpacia silną wspólnotę plemienną, z którą łączone są początki państwowości słowiańskiej w Europie Wschodniej[7]. Na początku VII w. została ona rozbita przez Awarów (Obrów), którzy „[…] wojowali Słowian i uciemiężyli Dulebów, będących Słowianami, i czynili gwałty niewiastom dulebskim: jeśli Obrzyn miał jechać, nie pozwalał wprzęgać konia, ani wołu, kazał wprzęgnąć do wozu trzy, cztery albo pięć niewiast by wiozły Obrzyna – i tak męczyli Dulebów. Byli zaś ci Obrzy wielcy ciałem, a umysłem hardzi, i Bóg ich wytrzebił, i pomarli wszyscy, i nie pozostał ani jeden Obrzyn. I jest przysłowie na Rusi i po dziś dzień: Zginęli jako Obrzy, po których nie ma ani plemienia, ani potomka”[8].

Potomkami Dulebów byli Wołynianie. Ich nazewnictwo badacze wiążą z nazwą grodu Wołyń, znajdującego się na przylądku między Zachodnim Bugiem i jego dopływem – Huczwą (współczesne grodzisko Zamczysko w Gródku nad Bugiem, na południowym zachodzie Polski). W latopisach nazywano ich również „Bużanami” (od nazwy rzeki Bug).

Południowo-zachodnimi sąsiadami Dulebów byli Chorwaci, których pamiątki znane są nad Sanem, nad górnym biegiem Bugu, na górnym Naddniestrzu, Zakarpaciu i w innych regionach, znajdujących się obecnie na terenach Ukrainy, Polski, Słowacji i Węgier. L. Niederle zakładał istnienie w przeszłości niemal państwowego tworu Chorwatów, z centrum w Krakowie. Możliwe, że to o nim mówią źródła arabskie pod nazwą Chordab (lub też m.in. Chrvab, Chravat)[9]. W 560 r. na ziemie Chorwatów wtargnęli wojowniczy Awarowie, co było przyczyną przesiedlenia się części z nich (tzw. Białych Chorwatów) na Półwysep Bałkański i tereny górnego biegu Elby. W dokumencie episkopatu Praskiego z 1086 roku jest wzmianka o nich, jako o jednym z czeskich plemion[10]. Zdaniem niektórych polskich badaczy, nawet po najeździe Awarów na Podkarpacie nadal istniała chorwacka wspólnota plemienna, która rozpadła się na kilka odosobnionych plemion (włączając Wiślan i Lędzian) na przełomie VIII i IX w., zaraz po śmierci jej wodza Kraka[11]. Z przytoczonych faktów można wywnioskować, że blisko spokrewnione ze sobą gałęzie chorwackiej wspólnoty plemiennej wzięły później udział w powstawaniu wielu współczesnych narodów słowiańskich – Polaków, Ukraińców, Czechów, Słowaków, Chorwatów.

Zachodnimi sąsiadami Wołynian byli Drewlanie, nazwani tak od zalesionej miejscowości („dlatego, że siedli w lasach”[12]). Centrum plemiennym Drewlan było miasto Iskorosteń.

Na południowy wschód od Drewlan osiedlili się Polanie. Według kroniki Nestora byli ludźmi „rozumnymi i mądrymi”[13]. Ośrodkiem wspólnoty plemiennej Polan był Kijów. Interesujące, że dotąd archeologom nie udało się wyodrębnić „pogańskich” cech pośród zbiorów pamiątek staroruskich. Tłumaczono to tym, że wspólnota Polan ukształtowała się na gruncie różnoplemiennym, a Kijów jeszcze na początku swojej historii odegrał rolę centrum międzyplemiennego[14].

Na wschód od Polan żyli Siewierzanie – za słowami kroniki Nestora: „siedli nad Desną i nad Sejmem, i nad Sułą, i nazwali się Siewierzanami”[15]. Według badaczy, w ich kulturze materialnej można zauważyć wpływ składnika irańskiego (alańskiego). Przypuszcza się, że nawet etnonim „siewier” ma pochodzenie irańskie[16]. Alanie dość znacząco wpłynęli na skład antropologiczny ludności staroruskiej lewego brzegu Dniepru – potomków Siewierzan[17]. Siewierzańska wspólnota plemienna brała aktywny udział w kolonizacji Bałkanów.

Południowy zachód wschodniosłowiańskich plemion zajmowali: Tywercy, zajmujący obszar dolnego Naddnieprza i lewobrzeże dolnego Dunaju, oraz Ulicze, rozsiedleni nad rzeką Tiasmyn, w środkowym biegu Południowego Bugu i dolnego Naddnieprza.

Na północ od ziem ukraińskich, na terenach Białorusi i europejskiej części Rosji znajdowały się inne plemiona słowiańskie: Dregowicze – między Prypecią i zachodnią Dźwiną; Połoczanie, którzy zajmowali dorzecze Połoty – dopływu zachodniej Dźwiny; Radymicze – między górnym biegiem Dniepru i Soży; Krywicze, obszar których obejmował górny bieg Dniepru, zachodniej Dźwiny i Wołgi; Wiatycze, osiedleni na terenach górnego i środkowego biegu Oki i jej dopływu rzeki Moskwy oraz Słowienie lub Słowianie Ilmeńscy, którzy zajmowali tereny nad jeziorem Ilmeń i rzeką Wołchow.

Znamienne jest, że szczególną rolę w tworzeniu państwa polskiego i Rusi Kijowskiej odegrało zjednoczenie plemion mających tę samą nazwę – Polanie. Zbieżność tych etnonimów już dawno została zauważona przez badaczy, niektórzy z nich próbowali uzasadnić hipotezę o pokrewieństwie wielkopolskich i naddnieprzańskich Polan. Zrodziła się myśl, że zjednoczenie Polan miało miejsce na Wołyniu jeszcze w VI i VII w., a z czasem podzielili się oni na dwie grupy plemion, emigrujących w różnych kierunkach: jedna w kierunku Dniepru, druga – na zachód, w kierunku Wisły i Odry[18].

Symboliczna jest zbieżność chronologiczna powstania wybitnych pamiątek średniowiecznej literatury polskiej i staroruskiej – wspomnianego już zbioru kronikarskiego „Powieść minionych lat”, którego autorem pierwszej redakcji był Nestor, oraz „Kronika Galla Anonima”, napisana przez przybyłego do Polski cudzoziemca (z Francji) i żyjącego w niej do końca życia. Oba utwory zostały stworzone na początku XII w. i obejmują historię krajów swoich autorów, od czasów najdawniejszych do 1113 r. – kiedy to Nestor ukończył swoją tytaniczną pracę, a autor „Kroniki” przerwał swoją opowieść, prawdopodobnie umierając w niedługim czasie. Oba utwory oparte są na legendach narodowych i przekazach, odnoszących się do powstania państwowości staroruskiej i polskiej; dokumentach archiwów książęcych, do których obaj autorzy mieli wolny dostęp; najstarszych kronikarskich komunikatach, które nie przetrwały do dziś; relacjach bezpośrednich uczestników wydarzeń historycznych oraz na podstawie własnych obserwacji.

Według źródeł pisanych i archeologicznych, kolebką państwa staroruskiego na przełomie IX i X w. była „Ziemia Ruska”, czyli te regiony ziemi wschodniosłowiańskiej, które z czasem włączone zostały w skład księstw Kijowskiego, Czernichowskiego, Perejasławskiego i Halicko-Wołyńskiego. Na jej obszarze znanych jest około pięćdziesięciu kronikarskich grodów (miast), z których położone najdalej na zachód znajdowały się w górnym biegu Sanu i środkowym Zachodniego Bugu; północne zajmowały lewobrzeże Prypeci i środkowy bieg Desny; wschodnie leżały w górnym biegu Sejmu; południowe – w górnym biegu Południowego Bugu i Rosi[19]. Głównymi ośrodkami „Ziemi Ruskiej” był Kijów – dawna stolica wspólnoty plemiennej Polan, Czernichów i Perejasław. W granicach „Ziemi Ruskiej” ukształtowały się z czasem cechy etnograficzne i językowe narodu ukraińskiego, tu pierwszy raz wystąpił etnonim „Ukraina”, którego semantyka związana jest ze znaczeniami „odcinek, kawałek ziemi”, „terytorium plemienne”, „księstwo”[20]. Opowiadając o śmierci księcia perejasławskiego Włodzimierza Glebowicza w 1187 roku, który wsławił się swoją walką z Połowcami – ludami koczowniczymi, kronikarz pisał: „I płakali po nim wszyscy Perejasławcy, po nim Ukraina długo będzie jęczała”[21]. W ciągu następnych stuleci nazwa „Ukraina”, używana przez dłuższy czas równolegle z etnonimem „Ruś”, stopniowo objęła wszystkie historyczne ziemie ukraińskie, ostatecznie utrwalając się dopiero w XIX w. Jeśli chodzi o współczesną nazwę Rosji i wywodzące się od niej etnonimy „ruski”, „Rosjanin”, to pojawiła się ona dopiero na początku XVIII wieku, kiedy to car Piotr I, ogłoszony imperatorem, zabronił używania nazwy „Moskowia” i „Carstwo Moskiewskie”. Uczyniono to z pobudek ideologicznych: Moskowia, przemianowana na Rosję, ogłoszona została następcą Rusi Kijowskiej i „spadkobierczynią ziem Rusi Wielkiej, Małej i Białej”.

Terytorialnym i politycznym ośrodkiem państwa polskiego była północna część Wielkopolski nad Wartą – obszar wspólnoty plemiennej Polan z centrami w Kruszwicy, Gnieźnie i Poznaniu[22]. Etnonim „Polanie”, według badaczy, pochodzi od słowa „pole”. Pierwszy raz pojawił się on jako „Polonie” na stronach żywotów św. Wojciecha – chrześcijańskiego świętego, patrona państwa Polskiego, zabitego w 997 roku podczas podróży misyjnej na pogańskie ziemie Prusów. Z czasem, jako „Poleni”, napotykamy go w kronice biskupa Thietmara z Merseburga. Przez pewien czas powstałe państwo nazywało się Polańskim, a od XI w. – Polską. Nazwa Polski „Polska” powstała od przymiotnika połączenia wyrazowego „polska ziemia”. Pierwszą stolicą państwa polskiego do końca lat 30. XI w. było Gniezno[23].

Wielu historyków uważa, że pierwsze państwo proukraińskie na brzegach Dniepru istniało na długo przed tym, jak w 882 r. książę barbarzyński Oleg z rodu Rurykowiczów podstępem zawładnął Kijowem, zabijając przy tym księży kijowskich Askolda i Dira – ostatnich przedstawicieli dynastii książęcej polańskiej wspólnoty plemiennej – Kijowyczów (od legendarnego budowniczego Kijowa księcia Kija). Opowiadając o powstaniu stolicy Ukrainy, kronikarz Nestor z braku pisemnych świadectw był zmuszony opierać się na przekazach ludowych, co nie przeszkodziło mu stanowczo i niedwuznacznie upierać się przy książęcym pochodzeniu Kija, jego braci Szczeka i Chorywa oraz siostry Łybedzi. „Inni zaś – pisał – nieświadomi, mówią, że Kij był przewoźnikiem; był bowiem w Kijowie wtedy przewóz, z tamtej strony Dniepru, stąd mówiono: «na przewóz, na Kijowy». Lecz gdyby Kij był przewoźnikiem, to nie chodziłby do Carogrodu. Ale Kij ten władał w rodzie swoim i chodził do cesarza – nie wiemy, do którego, powiadają tylko, że dostąpił wielkiej czci od owego cesarza, do którego przychodził”[24].

Również na tradycji folklorystycznej oparta jest opowieść Galla Anonima o poprzednikach księcia Mieszka I – jego ojcu Siemomysławie, dziadzie Leszku (Lestku) i pradziadzie Siemowicie – synu kołodzieja Piasta, który zrzucił z gnieźnieńskiego tronu księcia Popiela. Historycy wysunęli poważne argumenty na rzecz wiarygodności przekazów ludowych o pierwszych przedstawicielach dynastii Piastów[25].

Proces powstania Rusi Kijowskiej rozpoczął się pod koniec IX i trwał do początku X w., kiedy kniaź Oleg (882912) zjednoczył dookoła Kijowa wspólnoty plemienne Polan, Drewlan, Siewierzan, Radymiczów i zorganizował wyprawę na Bizancjum, gdzie jego wojownicy, jak pisał kronikarz, „[…] powiesili tarcze swoje na wrotach [Carogrodu – S. S.] na znak zwycięstwa”[26]. Następca Olega – kniaź Igor kontynuował politykę swojego poprzednika; podbił Uliczów i Tywerców i zorganizował dwie wyprawy na Bizancjum. Zginął podczas ataku na Drewlan, usiłując po raz drugi z rzędu pobrać od nich daninę. Żona Igora księżna Olga bezwzględnie zemściła się na Drewlanach, ale była zmuszona do uregulowania procesu zbierania daniny, dokładnie wyznaczając jej rozmiary. Syn Igora i Olgi książę Światosław, nazwany przez wybitnego historyka Mychajła Hruszewśkiego „kozakiem na tronie”, całe życie spędził na pochodach i pojedynkach z wrogami. Podbił Wiatyczów i pokonał Chazarski Kaganat – potężne państwo w międzyrzeczu Donu i Wołgi, któremu Wiatycze, Siewierzanie i Polanie przez pewien czas – do utworzenia Rusi Kijowskiej – płacili daninę. Książe Światosław podbił również ziemię Jasów (Osetyjczyków) i Kasogów (Czerkiesów) na północnym Kaukazie oraz zorganizował kilka wypraw za Dunaj w celu opanowania Bizancjum, dokąd chciał przenieść swoją stolicę. W końcu odważny wojownik został zabity przez Pieczyngów: „Roku 6480 [972]. Gdy nastała wiosna, poszedł Światosław ku progom. I napadł nań Kuria, kniaź pieczyński, i zabili Światosława i wzięli głowę jego, i z czaszki zrobili puchar, okuwszy czaszkę jego, i pijali z niegoż”[27].

W okresie panowania syna Światosława – Włodzimierza (980–1015) Ruś Kijowska osiągnęła najwyższa potęgę i rozkwit. Ostatecznie podbił on niepokornych Wiatyczów i Radymiczów, poszerzył granice swojego państwa na zachodzie, prowadził skuteczną walkę z Pieczyngami. Na początku XI w. Ruś Kijowska zajmowała ogromne tereny Europy Wschodniej od rzeki Ładoga na północy do półwyspu Tamańskiego na południu, od Karpat na zachodzie do Wołgi i dorzecza Oki na wschodzie.

Pierwsza wzmianka o państwie Polskim, która jest datowana na 960 r., należy do kronikarza niemieckiego Widukinda z Korbei. Pisze on w niej o spotkaniu Mieszka I (ok. 960–992 r.), władającego Wielkopolską, Mazowszem, Kujawami i Ziemią Lubuską, z Lutyczami (Wieletami) na Pomorzu Zachodnim. Napotykając twardy sprzeciw lutyckiej koalicji, zawarł on sojusz z władcą Cesarstwa Niemieckiego Ottonem I, na podstawie którego uznawane były roszczenia państwa polskiego do ziem położonych na wschód od Dolnej Odry[28]. Jednocześnie Mieszko I do składu swojego państwa włączył Małopolskę i Śląsk, znajdujące się od połowy IX w. pod panowaniem Czech. Za jego rządów terytorium państwa polskiego powiększyło się więcej niż dwukrotnie.

Następca Mieszka I Bolesław I Chrobry (992–1025) kontynuował politykę swojego ojca, poszerzając granice swojego panowania na zachodzie, na południu i na wschodzie. Aktywnie angażował się w sprawy wewnętrzne swoich sąsiadów, pomagając swoim sojusznikom w walkach o władzę. W kwietniu 1025 r. w Gnieźnie Bolesław Chrobry koronował się na króla Polski. Niedługo po tym wydarzeniu, które wywołało negatywną reakcję ze strony kurii rzymskiej – umarł.

Wielkie znaczenie historyczne miało wprowadzenie w państwie polskim przez Mieszka I i na Rusi przez Włodzimierza syna Światosława chrześcijaństwa. Obaj władcy wychodzili z założenia, że odstąpienie od pogaństwa wzmocni ich pozycję międzynarodową oraz będzie sprzyjać wewnętrznej konsolidacji ich państw. Źródła historyczne potwierdzają, że w drugiej połowie X w. chrześcijaństwo było już dobrze znane zarówno w granicach Polski, jak i na Rusi. Sprzyjało temu zbliżenie księcia Mieszka I z władcą cesarstwa Niemieckiego Ottonem I i czeskim księciem Bolesławem, oraz ścisłe kontakty Rusinów z Bizancjum (wiadomo, że pierwszą chrześcijanką z rodu Rurykowiczów była księżna Olga, która przyjęła chrzest w Konstantynopolu podczas spotkania z cesarzem bizantyjskim). Duże znaczenie miała również działalność chrześcijańskich misjonarzy z czeskich ziem na Śląsku i w Małopolsce, czego następstwem było poddanie krakowskiej świątyni patronowi Czech św. Wacławowi[29]. Według „Czeskiej kroniki” Kosmasa z Pragi (1086), pragnęli oni poszerzyć ją na Wołyń[30].

W roku 966 Mieszko I wziął ślub z córką księcia czeskiego Bolesława I Dobrawą i zgodnie z umową ślubną wraz ze swoim otoczeniem przyjął chrześcijaństwo według obrządku łacińskiego. W ten sposób poczyniono pierwszy krok na drodze chrystianizacji ludności historycznych ziem polskich.

Bardziej złożony i długotrwały był proces wprowadzania chrześcijaństwa na Rusi, poprzedzony próbą zjednoczenia przez Włodzimierza pogańskich wierzeń różnych plemion wschodniosłowiańskich i stworzenia w Kijowie panteonu bogów pogańskich. Po uzyskaniu władzy, on, według „Powieści minionych lat”, „[…] postawił bałwany na wzgórzu za dworem teremnym: Peruna drewnianego z głową srebrną i wąsem złotym, i Chorsa, Dadźboga i Strzyboga, i Simargła, i Mokosza. I składali im ofiary, nazywając ich bogami, i przywozili syny swoje […]”[31] Jednak z czasem książę zrozumiał, że pogańska wiara przodków jako czynnik tworzenia państwa całkowicie się wyczerpała.

Wybierając religię monoteistyczną, zwierzchnik kijowski zatrzymał się na wschodniej, greckiej odmianie chrześcijaństwa, najbardziej odpowiadającej sytuacji społeczno-ekonomicznej i ustrojowi politycznemu społeczeństwa staroruskiego. Według świadectw kronikarskich, chrzest Rusi miał miejsce w 988 roku. Wydarzenie to poprzedziło zdobycie przez ruską drużynę Korsunia (Chersonez) na Krymie, należącego do Bizancjum. Tu książę Włodzimierz postawił warunek wydania za niego Anny – siostry imperatorów bizantyjskich Bazylego i Konstantyna. Ślub ten, na który z niechęcią zgodzili się bizantyjscy zwierzchnicy, pociągnął za sobą chrzest samego Włodzimierza, a po powrocie do Kijowa – chrzest Kijowian w wodach Dniepru. Podobna akcja miała miejsce również w Nowogrodzie. Było to wydarzenie ogromnej wagi politycznej i kulturowej, stawiające Ruś Kijowską na równi z innymi krajami chrześcijańskimi Europy. Jednocześnie wybór przez Mieszka I zachodniego (katolickiego), a przez Włodzimierza syna Światosława – wschodniego (prawosławnego) obrządku chrześcijaństwa, niezależnie od ich woli i dążeń, stworzył warunki do przyszłego cywilizacyjnego rozłamu świata słowiańskiego. Skutki tego podziału odczuwalne są do dziś.

Już w pierwszych dziesięcioleciach istnienia Ruś Kijowska i państwo polskie nawiązały ścisłe kontakty, umocnione ślubami między przedstawicielami panujących dynastii. Od czasu do czasu ich władcy wtrącali się w wewnętrzne sprawy swoich sąsiadów, i nie powstrzymywali się przed organizacją aktów wojskowych – najbardziej czynnym argumentem „dyplomacji” średniowiecznej. Bolesław Chrobry dwa razy nachodził Ruś, by bronić interesów swojego zięcia księcia Światopełka. Gdy po śmierci Bolesława między jego synami rozegrała się zaciekła walka o władzę, książę kijowski Jarosław Mądry razem ze swoim bratem Mścisławem pomogli objąć tron gnieźnieński jednemu z pretendentów – Bezprymowi. W tym celu zorganizowali wyprawę w głąb Polski i, według świadectwa kronikarza, opanowali Grody Czerwieńskie i zabrali do niewoli dużą grupę polskiej ludności. „Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś”[32].

Jeńcy byli rozsiedleni na południowych granicach Rusi, które na prawym brzegu środkowego Naddnieprza w pierwszej połowie XI w. przebiegały przez Roś. Interesujące dane, związane z tym wydarzeniem, otrzymali archeolodzy podczas wykopalisk wsi położonych po obu brzegach tej rzeki, w pobliżu grodu Mikołajowskiego – byłego miasta-twierdzy, obecnie zatopionego przez wody jednego ze zbiorników wodnych. W czasie badań odkryto nietypową dla tej miejscowości ceramikę – kawałki garnków z pionową szyjką i poziomo wygiętymi wieńcami tzw. drohiczyńskiego typu, charakterystycznego dla pamiątek XI w. z pogranicza polsko-ruskiego[33]. Na cmentarzyskach z tego okresu, położonych nad prawym brzegiem Rosi, znaleziono ozdoby właściwe Słowianom zachodnim[34].

Zadaniem przesiedleńców z ziem polskich była obrona południowych granic Rusi Kijowskiej przed napadami Pieczyngów i spokrewnionego z nimi plemienia koczowników tureckojęzycznych, niepodzielnie kontrolujących w końcu IX w. obszary stepowe północnego wybrzeża Morza Czarnego i Morza Azowskiego. Pragnąc uchronić je od napadów stepowych ord, książęta kijowscy, szczególnie Włodzimierz Wielki i Jarosław Mądry, stale troszczyli się o ich wzmacnianie budując twierdze. Temu też celowi było podporządkowane budownictwo tzw. Wałów Żmijowych – ziemnych wałów obronnych o wysokości do 7 metrów, których długość w środkowym Naddnieprzu sięgała prawie tysiąca kilometrów. Pod koniec XI w., kiedy na stepach Rusi-Ukrainy zapanowali nowi tureckojęzyczni koczownicy – Połowcy, książętom kijowskim udało się włączyć do obrony granic swojego państwa byłych wrogów – „pogan”[35]: Torków, Pieczyngów, Berendejów, Kowujów, Tyrpenów. Utworzyli oni na obszarach rzek Stuhny i Rosi związek Czarnych Kłobuków, wiodąc niezwykły dla siebie półosiadły sposób życia. Ośrodkiem administracyjno-politycznym Czarnych Kłobuków osiedlonych nad Rosią było miasto Torczesk, pozostałości wałów obronnych którego zachowały się do dziś[36]. Wyniki badań antropologicznych dowiodły, że w okresie Rusi Kijowskiej ludność terenów Rosi nabyła nieznacznej „wschodniej” (mongolskiej) domieszki, widocznej i dziś w wyglądzie zewnętrznym Ukraińców tego regionu[37].

Niemal od razu po śmierci Bolesława Chrobrego i Jarosława Mądrego i w państwie polskim, i na Rusi pojawiły się pierwsze cechy podziału politycznego, które z czasem doprowadziły do rozpadu jedynego państwowego organizmu i utworzenia niezależnych księstw. Stało się to niemal w tym samym czasie – około połowy XII w. Podzielona Polska, gdzie na początku XIII w. wyodrębniło się kilka ośrodków życia politycznego (Małopolska z Krakowem, który za czasów księcia Kazimierza I (1034–1058) otrzymał status stolicy Polski; Śląsk, Wielkopolska, Mazowsze, Kujawy, ziemie Sandomierska i Lubuska, Pomorze Wschodnie i Zachodnie), jednak nie stała się łupem sąsiadów. Pod koniec XIII w., w katedrze gnieźnieńskiej, władca Wielkopolski i Wschodniego Pomorza książę Przemysł II otrzymał z rąk biskupa insygnia królewskie, zapoczątkowując tym proces odnowienia państwa polskiego.

Inaczej potoczył się los Rusi Kijowskiej, która rozpadła się na kilka feudalnych księstw, a ich władcy walczyli między sobą. Księstwa Kijowskie, Nowogrodzko-Siewierskie i Perejasławskie, stanowiące niegdyś ośrodki „Ziemi Ruskiej”, w wyniku ciągłych napadów Połowców, zmniejszenia ludności i książęcych zwad osłabły ekonomicznie i politycznie. Natomiast znacznie umocniło się Księstwo Rostowsko-Suzdalskie, obejmujące tzw. zaleską ziemię. Znajdowało się ono między Wołgą a Oką, na dalekich peryferiach państwa kijowsko-ruskiego. Według znanego rosyjskiego historyka W. Kluczewskiego, „była to kraina, położona poza starą, rdzenną Rusią i w XI w. była prędzej cudzą niż ruską krainą […] mieszkały tu plemiona Muroma, Meria i wszyscy [fińskojęzyczne miejscowe plemiona – S. S.]”[38]. Tu na brzegach rzeki Moskwa, pokrytych gęstymi lasami, książę Jurij Dołgoruki założył miasto, które niedługo stało się stolicą nowej potęgi państwowej – księstwa Moskiewskiego, Moskowii, imperium rosyjskiego, ZSRR, i wreszcie, nowożytnego państwa rosyjskiego. Zaczynając od okresu średniowiecza, stosunki z tym państwowym tworem stały się ważnym czynnikiem bytu politycznego narodów polskiego i ukraińskiego.



[1] Zobacz: Слов’яно-Руська доба, [w:] Давня історія України (w trzech tomach), t. 3, Київ 2000, s. 94.

[2] Zdaniem badaczy Wieluńczanie lub Wolinianie (od nazwy Wolin) oraz Pyrzyczanie należeli do pomorskich plemion Słowian Zachodnich, a ich potomkami są współcześni Kaszubi.

[3] H. Łowmiański, Początki Polski, t. 2, Warszawa 1964, s. 66, 106.

[4] Zobacz: Я. Д. Исаевич, Формирование раннефеодальных славянских народностей, [w:] Висляне и лендзяне в ІХ–Х вв., Москва 1981, s. 160.

[5] Л. Зашкільняк, М. Крикун, Історія Польщі, Львів 2002, s. 17.

[6] Więcej o tym: H. Łowmiański, Początki Polski, t. 2, Warszawa 1964, s. 106; Слов’яно-Руська доба, s. 96.

[7] Zobacz: Л. Нидерле, Славянские древности, Москва 1956, s. 155, 156; В. О. Ключевский, Курс русской истории, Москва 1987, t. 1, s. 103, 104 itp.

[8] Повість врем’яних літ: Літопис (за Іпатським списком), Київ 1990, s. 21. Tłumaczenie: F. Sielicki, Powieść minionych lat, Wrocław 1999, s. 10.

[9] Л. Нидерле, Славянские древности, s. 155.

[10] L. Niederle, Slowanské Starožytnosti, I, Pǔwod a počátky národa slovanského, II, Praga 1906, s. 244, 271.

[11] H. Łowmiański, Początki Polski, t. 2, Warszawa 1964, s. 114200; P. Gałczyński, Zarys dziejów plemiennych Małopolski, „Rocznik Przemyski”, XII, 1968, s. 51117.

[12] Повість врем’яних літ…, s. 13. Tłumaczenie: F. Sielicki, Powieść minionych lat, Wrocław 1999, s. 5.

[13] Tamże, s. 17. Przekład tłumacza.

[14] Więcej: П. П. Толочко, Роль Киева в эпоху формирования Древнерусского государства, [w:] Становление раннефеодальных славянских государств, Киев, 1972, s. 129; Б. А. Рыбаков, Киевская Русь и русские княжества ХII–ХIII вв., Москва 1982, s. 98, 99; М. Ю. Брайчевский, Восточнославянские союзы племен в эпоху формирования древнерусского государства, [w:] Древнерусское государство и славяне, Минск 1983, s. 102 i in.

[15] Повість врем’яних літ…, s. 13. Przekład: Powieść minionych lat, s. 6.

[16] В. В. Седов, Восточные славяне в VIVIII вв., s. 138.

[17] С. Сегеда, Деякі питання походження та етнічної історії населення Русі-України за даними антропології, s. 97.

[18] Г. Півторак, Українці: звідки ми і наша мова, Київ 1993, s. 77.

[19] О. Моця, Південна „Руська земля”, Київ 2007, s. 56.

[20] В. Скляренко, Звідки походить назва Україна, „Україна”, 1991,1, s. 20, 39.

[21] Ипатьевская летопись, [w:] Полное собрание русских летописей, t. 2, Москва 1962, s. 653.

[22] Obok ośrodków polańskich, na historycznych ziemiach polskich istniały również dawne ośrodki powstającego państwa – w Małopolsce, na Śląsku i na Pomorzu.

[23] Л. Зашкільняк, М. Крикун, Історія Польщі, s. 18.

[24] Повість врем’яних літ…, s. 19. Tłumaczenie: Powieść minionych lat, s. 8.

[25] Zobacz: K. Buczek, Zagadnienie wiarygodności dwu relacji o początkowych dziejach państwa polskiego, [w:] Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane Romanowi Grodeckiemu w 70. rocznicę urodzin, Warszawa 1969.

[26] Повість врем’яних літ…, s. 47. Przekład tłumacza.

[27] Повість врем’яних літ…, s. 121. Przekład: Powieść minionych lat, s. 59.

[28] Л. Зашкільняк, М. Крикун, Історія Польщі, s. 19, 20.

[29] Л. Зашкільняк, М. Крикун, Історія Польщі, s. 20.

[30] В. Д. Королюк, Грамота 1806 г. в хронике Козьмы Пражского, [w:] Краткие сообщения. Институт славяноведения, 1960, Вып. 29, s. 23.

[31] Повість времяних літ…, s. 133. Powieść minionych lat, s. 63.

[32] Повість времяних літ…, s. 237. Powieść minionych lat, s. 117.

[33] О. Моця, Південна „Руська земля”, s. 74.

[34] Tamże.

[35] Latopisy staroruskie nazywały „poganami” koczowników-pogan z obszarów stepowych Ukrainy: Pieczyngów i Połowców, najczęściej odwołując się do negatywnych cech swoich agresywnych sąsiadów. „Tak oto i za naszych czasów Połowcy zachowują teraz prawa ojców swoich: krew przelewają i chwalą się tym, jedzą padlinę i wszelką nieczystość – chomiki i susły, i pojmują swe macochy i jątrwie, i inne obyczaje ojców swoich zachowują”. Przekład: Powieść minionych lat, s. 13.

[36] О. Моця, Південна „Руська земля, s. 75.

[37] С. Сегеда, Антропологічний склад українського народу: етногенетичний аспект, Київ 2001, s. 189.

[38] В. Ключевский, Курс русской истории, t. ІІ, Ст.-Петербург 1904, s. 366.