„Rewolucja neolityczna” w Europie.
Problem pochodzenia Indoeuropejczyków

 

 

Okres neolitu jest ostatnim zamykającym epokę kamienia i charakteryzuje się przejściem od nieproduktywnej formy gospodarki (myślistwo, rybołówstwo, zbieractwo) do produktywnej (rolnictwo i hodowla zwierząt). W tym historycznym okresie, w różnych rejonach kuli ziemskiej, ludzie udomowili wiele roślin (pszenicę, jęczmień, ryż, kukurydzę, rośliny strączkowe, ziemniaki itp.) i niemal wszystkie rodzaje współczesnych zwierząt domowych (kozy, owce, świnie, bydło rogate itp.), wynaleźli bardziej rozwinięte sposoby obróbki kamienia (szlifowanie, piłowanie, wiercenie), nauczyli się wyrabiać nowe narzędzia pracy (siekiery, toporki, dłuta) i naczynia gliniane. Nowo nabyte umiejętności wywołały przewrót w funkcjonowaniu ludzi pierwotnych. Okres ten został nazwany przez angielskiego archeologa Gordona Childe'a rewolucją neolityczną[1].

Obecnie na terenach Starego Świata wyodrębniono 5 ośrodków gospodarstwa produktywnego, są to: bliskowschodni, południowo-wschodni, dalekowschodni, północnoafrykański (saharo-sudański) i gwinejsko-kameruński[2]. Szczególną rolę w upowszechnieniu nowych form działalności gospodarczej w Europie odegrał ośrodek bliskowschodni, obejmujący swoim obszarem niemal całą Anatolię, góry Zagros w Iranie, znaczną część Dwurzecza, aż do Zatoki Perskiej, pustynię Negew i dolinę Jordanu w Izraelu oraz zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Regiony te wchodziły w skład tzw. Żyznego Półksiężyca, gdzie na początku holocenu wytworzyły się sprzyjające warunki dla udomowienia roślin i zwierząt[3]. Zdaniem współczesnych uczonych, nowe sposoby gospodarowania na Bliskim Wschodzie upowszechniły się IX–VIII w. p.n.e. Jednym z następstw „rewolucji neolitycznej” w tym regionie było powstanie Jerycha – miejskiego centrum, otoczonego najstarszymi na świecie potężnymi budowlami fortyfikacyjnymi. Z czasem miejskie ośrodki pojawiły się i w innych rejonach Żyznego Półksiężyca[4].

Od VII w. p.n.e. w Europie zaczęły upowszechniać się podstawowe formy gospodarstwa produkcyjnego. Tak się działo albo na skutek migracji plemion z terenów Azji Przedniej, które opanowały już nawyki działalności rolniczo-pasterskiej, albo w drodze przejęcia ich doświadczeń, przenoszonych na miejscowy grunt i wzbogaconych o nowe pomysły[5].

Już w pierwszej połowie VI w. p.n.e. obszar archeologicznych kultur wczesnorolniczych obejmował cały Półwysep Bałkański, skąd rolnictwo zaczęło się rozpowszechniać na inne rejony Europy. Z czasem, w dorzeczu środkowego Dunaju powstała kultura ceramiki wstęgowej rytej, która odegrała wiodącą rolę w opanowaniu nowych form gospodarowania przez ludność Europy Zachodniej, Środkowej i Środkowo-Wschodniej[6].

W okresie neolitu, w europejskiej części strefy stepowej ciągnącej się szerokim klinem od Zaolzia poprzez tereny Morza Azowskiego i północne wybrzeże Morza Czarnego, aż do współczesnych Węgier, ukształtowała się pastersko-rolnicza forma gospodarstwa produktywnego, która wywołała półosiadły tryb życia[7].

Najstarszą kulturą rolniczą neolitu na terenach Ukrainy jest bugo-dniestrzańska (lata 64005300 p.n.e.), której obszar obejmuje południowe dorzecze Bugu i Dniestru. Osady tej kultury składały się z sześciu–jedenastu budynków w formie prostokątnej, z kamiennymi fundamentami, umacniającymi słupy rusztowania[8].

Początek „rewolucji neolitycznej” na terenach Polski związany jest z kulturą ceramiki wstęgowej rytej, której pamiątki pojawiły się około 54005300 tys. lat temu na Śląsku i w Małopolsce oraz na wschodzie (okolice Rzeszowa). W osadach tej kultury zaobserwowano pozostałości pięciu–ośmiu dużych domostw o konstrukcji słupowej długości do 40 i szerokości 58 m, które miały formę prostokąta lub trapezu[9]. Według badań naukowców, w takich budynkach mieszkało 1620 osób – przedstawicieli kilku pokoleń jednej rodziny[10]. Podstawę gospodarstwa plemion tej wspólnoty kulturowo-historycznej, której wschodnia część obejmowała również tereny współczesnej Ukrainy (Wołyń i tereny Karpat), stanowiło rolnictwo i hodowla bydła rogatego.

Ostatecznie rolnictwo i hodowla zostały ugruntowane, w większości regionów Europy, pod koniec V–na początku IV w. p.n.e., w okresie eneolitu lub okresie miedzi, charakteryzującym się upowszechnieniem wyrobów z miedzi, zwiększeniem produktywności pracy, stworzeniem warunków dla regularnej wymiany między plemionami. W tym okresie historycznym rozpoczął się rozpad ładu pierwotnie wspólnotowego i majątkowe zróżnicowanie, ukształtowała się starszyzna rodowo-plemienna, zmieniły się wierzenia, obrzędy pogrzebowe i zwyczaje.

W okresie eneolitu w lasostepach obejmujących prawobrzeże Dniepru zamieszkiwały plemiona rolniczo-hodowlane kultury trypolskiej, która uformowała się jeszcze w VI w. p.n.e. i przetrwała około 2500 lat[11].

We wczesnym etapie plemiona trypolskie zajmowały dorzecza Prutu, Dniestru i południowego Bugu. Z czasem przeniosły się one do międzyrzecza południowego Bugu i Dniepru oraz na tereny górnego Naddniestrza. W późniejszym etapie rozwoju kultury trypolskiej jej przedstawiciele opanowali Wołyń, Dniepr i północno-zachodnie wybrzeże Morza Czarnego. Kultura trypolska zostawiła wyraźny ślad w historii Ukrainy, na co zwrócił uwagę jej pierwszy badacz Wikentij Chwojka, który wysnuł tezę o prasłowiańskim charakterze tego historyczno-kulturowego zjawiska[12].

Na terenach Ukrainy odkryto dotąd około 1500 osad trypolskich. Niektóre z nich (w pobliżu wsi Dobrowody, Talianka, Majdaneckie w środkowym Naddnieprzu) zajmowały obszar 250400 hektarów, a budowano na nim do dwóch–trzech tysięcy jedno-dwupiętrowych budynków.[13] Ich ściany obmazywano gliną i ozdabiano jaskrawymi malunkami. Ludność kultury trypolskiej wyrabiała ceramikę, która zdumiewa wykończeniem form i bogactwem ornamentu. Podczas wykopalisk pamiątek kultury trypolskiej znaleziono dużą ilość zoomorficznej i antropomorficznej plastyki, wśród której znanych jest około 50 figurek z realistycznymi, swoistymi rysami twarzy[14]. Osady trypolskie, zamieszkiwane przez 1015 tysięcy osób, istniały około 70100 lat, następnie były palone przez samych mieszkańców, którzy przenosili się na nowe miejsce. W literaturze archeologicznej nazwano je protomiastami[15].

 Po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości kultura trypolska znalazła się w centrum uwagi szerokich kół społecznych. Wśród polityków, biznesmenów i kolekcjonerów zapanowała moda na kolekcjonowanie trypolskich pamiątek. Wokół ludności Trypola zaczął tworzyć się etnogenetyczny mit: znany pisarz ukraiński Serhij Płaczynda nazwał ją „praukraińską” i twórczynią ukraińskiej państwowości, posiadającej siedmiotysiącletnią historię[16].

Z psychologicznego punktu widzenia twierdzenia te można potraktować jako przejaw narodowego kompleksu niższości, wypaczoną formę protestu przeciw tezie o bezpaństwowości narodu ukraińskiego, która przez dłuższy czas była rozpowszechniana jako oficjalna ideologia ZSRR i nawet obecnie aktywnie, złośliwie i konsekwentnie jest propagowana przez szowinistyczne koła Federacji Rosyjskiej i ich zwolenników na Ukrainie.

Jedną z przyczyn zainteresowania Trypolem jest to, że wiele elementów kultury materialnej i duchowej narodu ukraińskiego zaczęło powstawać właśnie w okresie trypolskim. Podkreślił to, w trochę emocjonalnej formie, znany ukraiński historiozof Wiktor Petrow: „Nie ma wątpliwości – pisał – że już w okresie trypolskim Ukraina nabywa pewnych cech charakterystycznych, widocznych również obecnie w etnograficznej kulturze narodu ukraińskiego jako narodu rolniczego. Od czasów trypolskich do obecnych przez 5 tysięcy lat istnieje na Ukrainie rolnictwo, a rolnik hoduje w swoim gospodarstwie woły i robi dla nich uprząż. W tych samych warunkach klimatycznych i krajobrazowych, na brzegach tych samych rzek i na przestrzeniach tych samych płaskowyżów, na tłustym czarnoziemie, drogą między złotawymi łanami pszenicy podążają woły. Siwy dym unosi się w górę z chat pomazanych gliną i pomalowanych smugami kolorowych barw. Jak i za czasów Trypola, tak i obecnie kobieta obmazuje podłogę gliną, obmalowuje farbami chatę i piec. Przy wejściu do chaty wisi wizerunek drzewa wiecznego w obecnej formie: kwiat w doniczce, motyw wyszywanek, nawiązujący do Trypola, kiedy jeszcze malowano go na przęsłach”[17]. Jednak miejsce i rola Trypola w historii etnokulturowej Ukrainy z pewnych (zarówno obiektywnych, jak i subiektywnych) przyczyn dotąd nie znalazły należnego miejsca w literaturze przedmiotu. Prace archeologów, których zainteresowania badawcze znajdują się w kręgu Trypola, przez dłuższy czas miały charakter bezsystemowy i nie oddawały całościowego obrazu tego unikalnego zjawiska. Nic więc dziwnego, że aktywizacja poszukiwań źródeł ukraińskości, do których sięgnęli przeważnie literaci i amatorzy-krajoznawcy, ich zaskoczyła. Przedstawiciele nauki akademickiej[18] z grubsza ograniczyli się do spóźnionych i dość niezgrabnych prób wyjaśnienia swojego stanowiska, gdy okazało się, że nie są przygotowani do polemiki ze swoimi bardziej aktywnymi, choć mniej wykształconymi oponentami[19]. Jak dotąd nie dało to wymiernych wyników: dyskusje wokół kultury trypolskiej nie milkną, towarzyszą im zarzuty o charakterze politycznym, a nawet osobistym, pojawiają się one na łamach wydawnictw periodycznych i od czasu do czasu na kulturologicznych stronach Internetu, wywołują również oddźwięk w radiu i telewizji.

Wschodnimi i południowo-wschodnimi sąsiadami plemion trypolskich na różnych etapach rozwoju Trypola byli twórcy neolitycznej historyczno-kulturowej wspólnoty dniepro-donieckej i eneolitycznej Srednij-Stog–Chwałynsk [w jęz. ukraińskim: Serednij-Stih–Chwałynśk – przyp. tłum.], z których wyodrębniły się oddzielne kultury archeologiczne[20].

Obszar pamiątek kultury Srednij-Stog obejmował pogranicza stepu i lasostepu lewego brzegu Dniepru i pasmo stepowe wzdłuż dolnego biegu Dniepru i Donu. To właśnie z ich twórcami związano udomowienie konia na terenach Ukrainy[21]. W drugiej połowie IV w. p.n.e. przemieszczający się wraz ze swoimi stadami pasterze stepowi nasilili wpływ na osiadłych rolników Trypola, którzy przeżywali wewnętrzny kryzys wywołany przyczynami o charakterze ekologicznym (nadejście suchego klimatu, wyjałowienie gruntów itp.). Jednocześnie między samymi mieszkańcami pogłębiły się różnice społeczne i kulturowe: późna ludność trypolska przejęła od swoich sąsiadów obrzęd pochówków kurhanowych, zwyczaj posypywania ciała zmarłego ochrą, sznurkowy ornament, którym ozdabiano ceramikę itp. Świadczą o tym również wyniki badań antropologicznych: badanie resztek ludzkich z późnotrypolskiej mogiły w Wychwatyńcach nad Dniestrem wykazało, że pochowani tu mężczyźni należeli do gracylnego, starego, śródziemnomorskiego typu, powszechnego wśród ludności rolniczej Bałkanów i terenów naddunajskich, a kobiety – do masywnego, protoeuropejskiego wariantu, właściwego hodowcom północnego wybrzeża Morza Czarnego[22]. Świadczy to o tym, że między nosicielami różnych tradycji kulturowych, którzy zamieszkiwali po sąsiedzku, utrzymywane były stosunki małżeńskie. Pod koniec swojego rozwoju, Trypole rozpadło się na 5 odrębnych kultur, które zanikły nie zostawiając po sobie przekonujących linii rozwoju[23].

Podobne procesy w czasie okresu eneolitycznego miały miejsce również na ziemiach polskich. Ważne i bezpowrotne zmiany w gospodarce i ustroju społecznym plemion miejscowych, które miały miejsce w tej epoce historycznej, nazywane są niekiedy „drugą rewolucją neolityczną”[24]. Około 4100 r. p.n.e. rozpowszechniła się tu kultura pucharów lejkowatych, której obszar obejmował tereny od Niderlandów na zachodzie do Wołynia na wschodzie, Północnej Szwecji na północy i Czech na południu. Podstawę gospodarstwa stanowiła uprawa roli z zastosowaniem siły pociągowej zwierząt. Twórcom tej kultury znane już było koło i wozy czterokołowe, a wizerunek jednego z nich odkryto na naczyniu ceramicznym znalezionym w Bronocicach[25]. Pod tym względem posunęli się oni dalej od Trypola – lądowe środki transportu, składające się z sań, zaprzęgali oni w jednego lub dwa woły[26].

Interesujące, że na Wołyniu plemienna kultura pucharów lejkowatych i kultura trypolska przez pewien czas zajmowały tereny wspólne. Zdaniem badaczy, stosunki między nimi miały przeważnie charakter pokojowy: obszary tych historyczno-kulturowych wspólnot były podzielone swoistą „strefą buforową” o szerokości 4050 km, gdzie z rzadka pojawiały się krótkotrwałe osiedla[27].

Około 4450 r. p.n.e. w Europie Środkowej upowszechniła się rolniczo-hodowlana kultura amfor kulistych, której pamiątki można napotkać od Łaby na zachodzie, Morza Bałtyckiego (między Jutlandią a dorzeczem Niemna) na północy, Wołynia i Podola na wschodzie i Rumunii na południu. W osadach tej kultury znaleziono pozostałości domów o konstrukcji szkieletowo-słupowej, których ściany były obmazywane gliną. Zmarłych chowano w grobowcach kamiennych lub w jamach pod kurhanami oraz w mogiłach ziemnych. Pochodzenie kultury amfor kulistych jest dyskusyjne. Niektórzy naukowcy uważają bowiem, że wytworzyła się ona na gruncie kultur miejscowych, inni zaś, że na gruncie kultur eneolitycznych północnego wybrzeża Morza Czarnego[28].

„Rewolucja neolityczna” na terenach Europy odpowiadała chronologicznie wczesnemu i późnemu etapowi rozwoju języka praindoeuropejskiego. Według danych lingwistycznych, zasób leksyczny wczesnych Indoeuropejczyków obejmował nazwy zwierząt oswojonych (kóz, owiec, krów i świń), narzędzi pracy związanych z rolnictwem motykowym i wypaleniskowym, oraz innych przedmiotów używanych w gospodarstwie, takich jak: czółna, brony, naczynia ceramiczne itp. Odpowiadały one etapowi współistnienia odtwórczych form gospodarowania z prymitywnym rolnictwem i hodowlą[29]. W późniejszym etapie słownik języka praindoeuropejskiego został uzupełniony o nowe pojęcia, odzwierciedlające dalszy rozwój odtwórczych form gospodarstwa: do listy zwierząt udomowionych doszedł koń; pojawiły się słowa, które świadczą o przejściu do rolnictwa ornego z zastosowaniem radła lub sochy, pojawieniu się transportu kołowego, zaprzężonego wołami, opanowaniu nawyków obróbki metali – miedzi, srebra, złota; umocnieniu się patriarchalnego ustroju społecznego itp.[30]

Poszukiwania „praojczyzny” Indoeuropejczyków przed rozpadem ich wspólnoty na oddzielne grupy językowe i języki – a obecnie rozmawia nimi przeważająca większość ludności europejskiej – mają długą i bardzo złożoną historię. Szukano jej w Indiach i w Azji Środkowej, w różnych regionach Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej. Wśród wielu zaproponowanych wersji można wyodrębnić kilka najbardziej argumentowanych hipotez.

Pierwsza. Praojczyzna Indoeuropejczyków znajdowała się między Renem na zachodzie, Morzem Północnym a Bałtyckim na północy, Alpami, Bałkanami a Morzem Czarnym na południu, na terenach stepowych Wołgi i Donu na wschodzie. Tereny te zasiedlane były VI–V w. p.n.e. przez europeidów, którzy z czasem przesunęli się w kierunku południowo-wschodnim. W V w. p.n.e. na gruncie miejscowych kultur mezolitycznych rozwinęły się kultury neolityczne, twórcami których byli słabo zróżnicowani przedstawiciele języka praindoeuropejskiego (Ertebolle-Ellerbek, kultury ceramiki wstęgowej rytej, trypolskiej, jamowej dorzecza Dniepru i Donu itp.)[31].

Druga. Najstarsi nosiciele języka praindoeuropejskiego zasiedlali obszar stepowy północnego wybrzeża Morza Czarnego i Azowskiego, gdzie w V w. p.n.e. na miejscowej podstawie mezolitycznej uformowała się kultura mariupolska, która wchodziła do dniepro-donieckiej historyczno-kulturowej wspólnoty okresu neolitu. Z czasem, podczas procesu rozwoju gospodarstwa odtwórczego w ostatnim kwartale V–pierwszej połowie IV w. p.n.e. wyłoniła się tu kultura pierwszych prawdziwych hodowców – Srednij-Stog, z którą związane były pierwsze migracje plemion indoeuropejskich w kierunkach zachodnim i wschodnim. Szczególnego nasilenia nabrały one w następnym okresie historycznym, kiedy to na wschodnioeuropejskich stepach wyłoniła się kultura jamowa. Przyczyniło się to do rozpadu języka praindoeuropejskiego na oddzielne grupy językowe[32].

Trzecia. Praojczyzny Indoeuropejczyków należy szukać na wschodzie Azji Mniejszej i na wyżynie Armańskiej, skąd pod koniec V w. p.n.e. plemiona tej wspólnoty zaczęły rozprzestrzeniać się na zachodnie rejony półwyspu Anatolijskiego, Bałkany i południe Europy Środkowej. Dopuszcza się także „okrągłą drogę” części pradawnych Indoeuropejczyków w Europie dokoła Morza Kaspijskiego przez Azję Centralną[33]. Z hipotezą tą w pewnej mierze rywalizuje wersja bałkańska, według której najdawniejsi rolnicy – przedstawiciele nie rozczłonowanego języka praindoeuropejskiego – na początku przesiedlili się z Azji Mniejszej na Bałkany, a w VI i V w. p.n.e. przemieścili się w najbardziej odległe zakątki Europy, zapoczątkowując w ten sposób tworzenie się oddzielnych grup języków dawnych i współczesnych indoeuropejskiej rodziny językowej[34].

Żadna z tych hipotez nie może być uważana za udowodnioną z braku przekonujących spójności między argumentami lingwistycznymi, archeologicznymi i antropologicznymi. Najbardziej udowodniona jest pierwsza z nich, według której do obszaru praojczyzny współczesnych narodów indoeuropejskich wchodziły tereny dawnej Ukrainy i Polski.

Wszyscy badacze zgadzają się, że „indoeuropeizacja” Europy, gdziekolwiek by się ona zaczęła, zakończyła się w epoce brązu (koniec III–II w. p.n.e.), kiedy Indoeuropejczycy prawie całkiem zasymilowali dawną ludność neolityczną Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej. Ostatnie narody tych wielkich terenów historyczno-geograficznych, żyjące przed Indoeuropejczykami, zniknęły w I w. p.n.e. (na przykład Etruskowie). Wyjątkiem są Baskowie, których język uważa się za relikt nie poddający się żadnej klasyfikacji.



[1] Więcej: К. П. Бунятян, Давнє населення України, Kиїв 1999, s. 91.

[2] В. Н. Станко, М. І. Гладких, С. П. Сегеда, Історія первісного суспільства, Київ 1999, s. 179180.

[3] J. Piontek, A. Marciniak, Człowiek. Pierwsze cywilizacje, [w:] Wielka Encyklopedia Geografii Świata, t. IX, Poznań 1998, s. 113.

[4] Zobacz: Дж. Мелларт, Археология Ближнего Востока, Москва 1982.

[5] Н. С. Котова, Неолитизация Украины, Луганск 2002.

[6] В. С. Титов, Культура линейно-ленчатой керамики, [w:] Археология Венгрии, Москва 1980, s. 253288; S. Marinesku-Bilcu, Tirpestifrom Prehistory to History in Eastern Romania, „British Archeological Report International Series”, Oxford 1981,107, s. 187.

[7] К. П. Бунятян, Давнє населення…, s. 126.

[8] Н. С. Котова, Буго-Дністровська культура, [w:] Енциклопедія трипільської культури (w dwóch tomach), t. 2, Київ 2004, s. 72.

[9] J. Piontek, A. Marciniak, Człowiek. Pierwsze cywilizacje…, s. 117.

[10] http://pl.wikipedia.org/wiki/Prehistoria_ziem_polskich

[11] Енциклопедія трипільської культури (w dwóch tomach), t. 2, Київ 2004, s. 580.

[12] В. В. Хвойко, Каменный век Среднего Поднепровья, [w:] Труды Х Археологического съезда, t. 1, Москва 1901, s. 736812.

[13] Первісне суспільство, s. 243.

[14] М. Ю. Відейко, Трипільська цивілізація, Київ 2003, s. 123127.

[15] М. М. Шмаглій, М. Ю. Відейко, Трипільські протоміста, „Археологія”, № 3, 1993, s. 6253.

[16] С. Плачинда, Коли постала держава Україна, „Столиця”, № 12 (57), 1997, s. 10.

[17] В. Петров, Походження українського народу, Київ 1992, s. 34. Tu i dalej, jeżeli nie jest zaznaczone inaczej, przekład tłumacza.

[18] Wiodącą instytucją archeologiczną na Ukrainie jest Instytut Archeologii Narodowej Akademii Nauk, w którym pracuje około 100 naukowców.

[19] Zobacz np.: Л. Л. Залізняк, Про трипільців, семітів та нардепів-трипіллязнавців, „Дзеркало тижня”, № 18/493, 1521 травня 2004 р.

[20] Первісне суспільство, s. 168, 275.

[21] Д. Я. Телегін, Середньостогівська культура епохи міді, Київ 1973.

[22] М. С. Великанова, Палеоантропология Прутско-Днестровского Междуречья, Москва 1975, s. 18.

[23] Етнічна історія давньої України, Київ 2000, s. 20.

[24] J. Piontek, A. Marciniak, Człowiek. Pierwsze cywilizacje…, s. 117.

[25] P. Kaczanowski, J. K. Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, [w:] Wielka historia Polski, t. 1, Kraków 1998, s. 117123.

[26] М. Ю. Відейко, Трипільська цивілізація…, s. 61.

[27] Первісне суспільство, s. 247.

[28] А. Л. Монгайт, Археология Западной Европы, t. 1, Москва 1973, s. 278279; И. К. Свешников, Культура шаровидных амфор, [w:] Свод археологических источников, Москва 1983.

[29] Л. Л. Залізняк, Нариси стародавньої історії України, Київ 1994, s. 86.

[30] Szczegółowo: Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов, Индоевропейский язык и индоевропейцы, t. 1, 2, Тбилиси 1984.

[31] L. Kilian, Zum Ursprung der Indogermanen, Bonn 1983; J. Makkay, A Neolithic Model of Indo-European Prehistory, „The Journal of Indo-European Studies”, 1992, Vol. 20,34 itp.

[32] Ostatnie modyfikacje tej hipotezy patrz: J. P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans, London 1989; D. W. Anthony, The Archaeology of Indo-European origins, „The Journal of Indo-European Studies”, Vol. 19,34, 1991.

[33] Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов, Индоевропейский язык и индоевропейцы.

[34] C. Renfrew, Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins, London 1987. Zobacz także: К. Ренфрю, Происхождение индоевропейских языков, „В мире науки”, 1989,2, s. 7281. Tegoż autora: Разнообразие языков мира, распространение земледелия и индоевропейская проблема, „Вестник Древней Истории” 1998,3, s. 112121.