Pierwotne zasiedlenie Europy.
Najstarsi mieszkańcy terenów Ukrainy i Polski

 

 

Pierwotne zasiedlenie terenów współczesnej Ukrainy i Polski jest ściśle związane z procesem antropogenezy – powstaniem i ewolucją człowieka. Dziś już wiadomo, że historia biologiczna człowieka rozpoczęła się około dwóch milionów lat temu. Zdaniem większości uczonych, najbardziej wiarygodną praojczyzną gatunku homo, łączącego człowieka pierwotnego i współczesnego, była Afryka, a dokładniej – tereny Rowu Wschodnioafrykańskiego – gigantycznego górskiego rozłamu, ciągnącego się przez 8000 kilometrów z północy na południe kontynentu. Właśnie ten region wchodził do areału australopiteków – małp człekokształtnych końca trzeciorzędu i początku czwartorzędu, uważanych za bezpośrednich poprzedników człowieka współczesnego. Świadczą o tym znalezione kości homo habilis (człowieka zręcznego) i wykonane przez niego narzędzia pracy, przypisywane pierwszej na świecie kulturze archeologicznej – olduwajskiej lub oldowańskiej[1]. W Tanzanii, w wąwozie olduwajskim, wybitny angielski paleoantropolog Louis Leakey znalazł również kości archantropa – pierwszego „prawdziwego” człowieka należącego do rodzaju biologicznego homo erectus (człowiek wyprostowany). Źródła pochodzenia współczesnego rodzaju fizycznego człowieka sięgają kontynentu afrykańskiego[2].

Ewolucja fizyczna rodzaju dalekich przodków człowieka współczesnego odbywała się w warunkach ostrych zmian klimatycznych. W skutek ogólnego ochłodzenia, które rozpoczęło się jeszcze pod koniec trzeciorzędu, w środkowych szerokościach półkuli północnej utworzyły się gigantyczne lodowce, które na przemian postępowały i cofały się. W okresie największej aktywności lodowca (250–100 tys. lat temu) potężna warstwa lodu skuwała ponad 30% powierzchni Eurazji, obejmując północne i środkowe obszary terenów Polski i Ukrainy. W przyległych do lodowca obszarach utworzyły się bagniste równiny i tundry, a na południe od nich – zimne lasy i lasostepy, gdzie pojawiły się zwierzęta arktyczne, takie jak np.: mamuty, nosorożce włochate, jelenie północne, niedźwiedzie jaskiniowe itp.[3] Nadejściu lodowców towarzyszyło obniżenie poziomu oceanu światowego, co sprzyjało migracjom z Afryki do Eurazji pierwszych zbiorowości ludzkich – przedstawicieli rodzaju homo erectus.

Według danych archeologicznych, pojawienie się pierwszych ludzi na terenie Europy miało miejsce około dwóch milionów lat temu. Świadczą o tym nieliczne znaleziska, z prymitywnymi narzędziami pracy, odkryte w niektórych regionach południowej i środkowej Europy (na przykład w jaskini Vallonet w pobliżu Nicei, w Alpach Nadmorskich). Jednak obecność człowieka w Europie miała wtedy jeszcze epizodyczny charakter. Prawdziwe zasiedlenie kontynentu odbyło się później – około miliona lat temu, w czasie tak zwanej aszelskiej kultury archeologicznej (nazwa pochodzi od miasteczka Saint-Acheul we Francji, gdzie po raz pierwszy odkryto wyroby kamienne tej historycznej epoki), lub w dobie wczesnego paleolitu, datowanej na 1,5 mln–150 tys. lat temu. Twórcą tej kultury, cechą charakterystyczną której było szerokie rozpowszechnienie kamiennego tłuka pięściowego – masywnego narzędzia w kształcie przypominającym migdał o obustronnej obróbce – był archantrop i tzw. archaiczny homo sapiens. Około 500–200 tys. lat temu dosyć szeroko opanował on południe, centrum i wschód kontynentu, włączając tereny współczesnej Ukrainy i Polski. Najbardziej znane na Ukrainie pamiątki kultury aszelskiej znajdują się koło wsi Korolewo na Zakarpaciu; w. Łuka Wróblewiecka nad Dniestrem; w Żytomierzu na prawobrzeżnym Polesiu; m. Amwrosijiwce w Donbasie; na Krymie itp.[4] Jeśli chodzi o tereny Polski, to najstarsze świadectwa życia praludzi datowane na ok. 500–370 tys. lat temu, zostały odkryte w okolicach Trzebnicy i we wsi Rusko w pobliżu Strzegomia na przedgórzu Sudetów[5]. Jeszcze do niedawna uważano, że źródeł najstarszych migracji ludzi pierwotnych na tereny Europy należy poszukiwać na południowym wschodzie kontynentu, szczególnie w rejonie kaukaskim. Jednak badania stanowiska pochodzącego z okresu wczesnego paleolitu w pobliżu wsi Korolewo na Zakarpaciu, którego najniższe warstwy datuje się na ok. 1 mln lat temu, spowodowały radykalną zmianę tych opinii. Cały zbiór danych otrzymanych podczas wykopalisk tego unikalnego, wielowarstwowego znaleziska, badanego pod kierunkiem kijowskiego archeologa W. Hładylina, świadczy o tym, że zasiedlanie terenów Ukrainy i Polski następowało z Europy Środkowej i Bałkanów[6].

Pozostałości ludzi okresu aszelskiego to wielka rzadkość, a każde takie znalezisko wywołuje prawdziwą sensację naukową. Jak dotąd na terenach Ukrainy i Polski ich nie znaleziono. Jednak cechy fizyczne „praeuropejczyków”, którzy zostawili najdawniejsze archeologiczne pamiątki, można zrekonstruować na podstawie znalezisk w innych krajach Europy: dolna szczęka człowieka żyjącego ok. 500 tys. lat temu (miejsce odkrycia niedaleko Heidelbergu w Niemczech); czaszka dwudziestoletniego myśliwego, zabitego około 400 tys. lat temu (jaskinia Arago we wschodnich Pirenejach we Francji); fragment kości potylicznej, datowanej na tenże okres (wykopalisko koło w. Vértesszőllős na Węgrzech); dobrze zachowany szkielet człowieka zmarłego około 300 tys. lat temu (jaskinia Petralona niedaleko Salonik w Grecji) itp.

Wszystkie wymienione znaleziska łączy mozaikowe przeplatanie się cech bardzo archaicznych i bardziej współczesnych w ich budowie morfologicznej, co dało podstawę do wyodrębnienia archaicznego homo sapiens. Zgodnie ze współczesnymi opiniami, należał on do rodzaju biologicznego homo heidelbergis (człowiek heidelberski) ukształtowanego około 800–900 tys. lat temu na terenach współczesnej Afryki[7].

Według badań archeologicznych, podstawę funkcjonowania „człowieka heidelberskiego” stanowiły zorganizowane grupowe polowania na grubego zwierza, skuteczność których zapewniało wiele czynników, np.: uzgodnione działania członków wspólnot pierwotnych, posługiwanie się udoskonalonymi narzędziami, wykorzystywanie ognia. W poszukiwaniu zdobyczy archaiczny homo sapiens ciągle przemieszczał się z miejsca na miejsce, stopniowo opanowując regiony o umiarkowanym i chłodnawym klimacie. Ratując się przed chłodem, aktywnie zagospodarowywał on jaskinie i nauczył się stawiać sztuczne budowle mieszkalne.

Około 150 tys. lat temu, podczas ostatniego okresu międzylodowcowego, na terenach Europy i w niektórych innych rejonach Starego Świata pojawiły się znaleziska kultury mustierskiej (od nazwy jaskini Le Moustier we Francji), których twórcą był człowiek nazywany paleantropem lub człowiek neandertalski. Sądząc z położenia geograficznego podstawowych znalezisk, większość europejskich neandertalczyków zamieszkiwała obszary przylodowcowe. W ich wyglądzie zewnętrznym było dużo cech związanych z przystosowywaniem się do surowych warunków klimatycznych.

Neandertalczycy osiągnęli znaczne postępy w najróżnorodniejszych sferach życia. Wyrabiali i stosowali oni rozmaite narzędzia kamienne, kościane i drewniane oraz pomyślnie polowali na duże zwierzęta – mamuty, nosorożce, bizony, niedźwiedzie itp. Ci pierwsi ludzie ostatecznie opanowali ogień i nauczyli się nie tylko wykorzystywać naturalne okrycia, ale również stawiać budowle mieszkalne. Pozostałości jednej z nich znalazł lwowski archeolog na wysokim zboczu prawego brzegu Dniestru, nieopodal wsi Mołodowo w północnej Bukowinie[8]. W umiejętnościach produkcyjnych i poziomie intelektu neandertalczycy zostawili daleko w tyle swoich poprzedników. Zastanawiali się oni nad sensem bytu, tworząc w swojej wyobraźni abstrakcyjny obraz otaczającej ich rzeczywistości. Człowieka neandertalskiego niepokoiła śmierć kogoś z plemienia: właśnie w okresie mustierskim pojawiły się pierwsze pochówki[9]. Z rozwojem abstrakcyjnych wyobrażeń związany jest właściwy mu kult niedźwiedzia jaskiniowego, którego ślady utrwalone są w wielu mustierskich stanowiskach archeologicznych Europy. Najstarsze przykłady sztuki również są związane z okresem mustierskim. Jednym z przykładów jest profil zwierzęcia nakreślony krzemiennym „nożem” na kości promieniowej bizona, która została odkryta przez lwowskiego archeologa O. Sytnyka podczas wykopalisk stanowiska Proniatyn niedaleko Tarnopola. Zwierzę przedstawione jest w całości z przednimi łapami, z zapadniętym brzuchem i wygiętym grzbietem. Jakość wizerunku świadczy o wysokim poziomie warsztatu pierwotnego artysty[10].

Dotychczas w różnych regionach Ukrainy odkryto ponad 50 neandertalskich stanowisk. Najwięcej jest ich na Krymie, gdzie w grocie Kiik-Koba w pobliżu Simferopola znaleziono grób kobiety z niemowlęciem.

Neandertalczycy opanowali również Polskę Południową: wykonane przez nich najstarsze narzędzia odkryto w stanowiskach Racibórz–Studzienna i Krowodza. Dobrze znane jest stanowisko archeologiczne okresu mustierskiego w Jaskini Ciemnej w Ojcowie koło Krakowa, które stało się atrakcją turystyczną. W Jaskini Raj koło Kielc odkryto z kolei narzędzia podobne do tych, jakie znajdują się w neandertalskich stanowiskach w dorzeczu środkowego Dunaju. Podczas wykopalisk znaleziono tu około 300 rogów jeleni, których ułożenie przypominało zasieki broniące wejścia do jaskini[11].

Około 40–35 tys. lat temu rozpoczął się okres górnego paleolitu, kiedy to na kuli ziemskiej szeroko rozpowszechnił się neoantrop lub kromaniończyk (od nazwy jaskini Cro-Magnon we Francji), należący do gatunku homo sapiens sapiens, z którego wywodzą się wszyscy współcześni ludzie. Według hipotezy amerykańskiego genetyka A. Wilsona (w literaturze fachowej ma ona kilka nazw: Ewy Afrykańskiej, Ewy Mitochondrialnej, Arki Noego), wszyscy współcześni ludzie pochodzą od jednej kobiety żyjącej na kontynencie afrykańskim na południe od Sahary 100–200 tys. lat temu[12]. Około 100 tys. lat temu pierwsze grupy neoantropa pojawiły się w Azji Przedniej, gdzie zamieszkiwały wspólnie z człowiekiem neandertalskim ponad 60 tys. lat. Po pewnym czasie nastąpił gwałtowny wyż demograficzny, który przyczynił się do masowych migracji w różne krańce Starego Świata. Podczas tych migracji grupy neoantropa spotkały się z neandertalczykami, którzy, zdaniem wielu współczesnych badaczy, nie wytrzymali konkurencji z nimi i niedługo wyginęli. Między przybyszami i „autochtonami” Europy mogło dojść do metyzacji[13].

Okres górnego paleolitu charakteryzował się znacznymi osiągnięciami w rozwoju kultury materialnej i duchowej ludzi pierwotnych. W tym czasie powstały nowe metody techniczne obróbki krzemienia, bardziej zróżnicowany został inwentarz kamienny zawierający do 100 rodzajów narzędzi. Coraz bardziej powszechnie wykorzystywano dla wytworzenia narzędzi kość, róg, kieł mamuta. Upowszechniły się narzędzia złożone, pojawiły się pierwsze mechanizmy – oszczep, dzięki któremu znacznie zwiększyła się odległość, z jakiej myśliwy mógł trafić do celu. Prawdziwą sensacją naukową było odkrycie w Jaskini Obłazowej w pobliżu Nowego Targu najstarszego w świecie bumerangu, wykonanego około 30 tys. lat temu. Funkcjonowanie europejskiego neoantropa, dla którego podstawą było polowanie na wielkiego zwierza, przebiegało w warunkach ostrego klimatu obszaru przylodowcowego. W związku z tym żył on często w jaskiniach i stawiał budowle mieszkalne różniące się rozmiarem, formą i konstrukcją. Przeważały konstrukcje okrągłe o średnicy 5–6 m, które z zewnątrz przypominały igloo współczesnych mieszkańców strefy polarnej. Za „fundament” służyły czaszki przysypane ziemią, łopatki i szczęki; szkieletem były mamucie kły i grube drągi pokryte skórami zwierząt. Wiele takich budowli znaleziono na terenach Ukrainy (osada Mizyn nad Desną, Meżyricz na rz. Roś, Dobranycziwka w dorzeczu rz. Supoń, Radomyśl na rz. Teteriw itp.)[14]. Przeciętne stanowisko górnego paleolitu liczyło 4–6 budowli, w których mieszkało około 50 osób[15].

Wiele wykopalisk górnego paleolitu odkryto również na terenach Polski. Najstarsze z nich znajdowały się w Dzierżysławiu niedaleko Głubczyc, na stanowisku Kraków–Zwierzyniec, w Jaskini Mamutowej w Wierzchowiu, w Jaskini Łokietka w Ojcowie, w Jaskini Obłazowej koło Nowego Targu (wykopaliska te są datowane na 40–35 tys. lat temu). 18–12 tys. lat temu ludzie już dość gęsto zasiedlili przedgórze Sudetów i Karpat, gdzie w Jaskini Maszyckiej koło Olkusza (Górny Śląsk) znaleziono kamienne przedmioty o specyficznym kształcie. Zdaniem naukowców, były one wykorzystywane podczas ceremonii związanych z obrzędami magicznymi[16]. Znaleziono tam również pozostałości 16 osób: mężczyzn, kobiet i dzieci.

Górny paleolit to epoka rozwoju sztuki pierwotnej – malarstwo jaskiniowe, rzeźbiarstwo, grawerowanie zdumiewają swoim artyzmem, emocjonalnym zabarwieniem, wyrazistością i dynamizmem. Podstawę tematu stanowiły wizerunki zwierząt, rzadziej ludzi (częściej kobiet). Około 20 figurek „Wenus” wielkości przeważnie 5–10 cm znaleziono podczas wykopalisk osady Mizyn[17]. W latach 1954–1961 podczas wykopalisk największej budowli igloo, wyróżniającej się spośród innych sztucznych budowli swoją oryginalną konstrukcją, trwałością i proporcjonalnością, odkryto kości mamuta pomalowane ochrą – farbą naturalną, szeroko wykorzystywaną przez ludzi pierwotnych w malarstwie jaskiniowym, obrzędach i ceremoniach magicznych. Według naukowców, kości te są najstarszymi na świecie instrumentami perkusyjnymi[18].

Około 12–10 tys. lat temu na kuli ziemskiej miały miejsce ostre zmiany klimatyczne spowodowane globalnym ociepleniem. Lodowy pancerz, który przez tysiąclecia skuwał Europę, powolnie cofnął się na północ i po pewnym czasie uwolnił brzegi jeziora słodkowodnego, znajdującego się w miejscu obecnego Morza Bałtyckiego. Ten ogromny zbiornik wodny, którego poziom znacznie przewyższał poziom Oceanu Światowego, był odgrodzony od Atlantyku gigantyczną groblą lodową. Po przerwaniu lodowej tamy niedaleko góry Billingen w Szwecji centralnej poziom tego przylodowcowego jeziora spadł o 30 m, i wypełniło się ono słonymi wodami Oceanu Atlantyckiego. Spowodowało to gwałtowne ocieplenie i nawilżenie klimatu. Na terenach Ukrainy i Polski, jak i na całej półkuli północnej, stopniowo utworzył się współczesny system hydrofizyczny i powstały struktury krajobrazu strefy umiarkowanej: las, lasostep i step.

Rozpoczął się nowy okres geologiczny – holocen, trwający do czasów współczesnych.

Początek holocenu zbiegł się z początkiem nowego okresu historycznego – mezolitu lub środkowej epoki kamienia. W nowych warunkach klimatyczno-geograficznych ludzie pierwotni opanowali nowe formy gospodarowania. Wyginęły mamuty i inne wielkie zwierzęta obszaru przylodowcowego, przez co zorganizowane polowania stały się niemożliwe. Myśliwi okresu mezolitycznego zmuszeni byli do przejścia na indywidualny tryb poszukiwania zdobyczy, co przyczyniło się do wynalezienia łuku – broni dalekosiężnej[19]. Człowiek oswoił psa, który stał się wiernym jego pomocnikiem.

Na terenach Ukrainy znanych jest obecnie ponad 300 mezolitycznych stanowisk. Wśród nich osiedla długoterminowe z pozostałościami budowli mieszkalnych, w których mogło żyć od 50–60 do 100–150 osób, krótkotrwałe osiedla, pojedyncze groby i zbiorowe plemienne nekropolie[20]. Zebrane podczas prac wykopaliskowych kolekcje osteologiczne nie mają sobie równych na świecie. Na podstawie wyników badań kraniologicznych wywnioskowano, że podczas okresu mezolitycznego na terenach Ukrainy żyli nosiciele różnych wariantów antropologicznych, którzy mieli zarówno północne (cmentarzysko Wasyliwka I, II), jak i południowe pochodzenie (cmentarzysko Wołoskie)[21].

Wiele mezolitycznych stanowisk odkryto również na terenach Polski, które w znacznej części archeolodzy zaliczają do kultury komornickiej. Typologicznie jest ona zbliżona do kultury Kudłajiwka, której pamiątki są zlokalizowane się na Polesiu ukraińskim. Obie kultury, pomiędzy którymi granice są bardzo umowne, należą do tej samej historyczno-kulturowej wspólnoty – Duvensee[22].

W okresie mezolitu zwiększyło się zaludnienie Europy, co przyczyniło się do rozwoju nowych form gospodarstwa. Znaczne zmiany w sposobie życia ludzi miały miejsce w następnym okresie historycznym – okresie neolitu.



[1] L. S. B. Leakey, P. V. Tobias, J. R. A. Napier, New species of the genus homo from Olduvai George, „Nature”, 1964, V. 202,4927.

[2] Więcej: С. Сегеда, Антропологія, Київ 2001, s. 177.

[3] Природа и древний человек (Основные этапы развития природы, палеолитического человека и его культуры на территории СССР в плейстоцене), pod red. Г. И. Лазуков, М. Д. Гвоздовер, Я. Я. Рогинский i in., Москва 1981, s. 4253.

[4] Первісне суспільство, [w:] Давня історія України (w trzech tomach), t. 1, Київ 1997, s. 28, 29, 32.

[5] P. Kaczanowski, J. K. Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Kraków 1998.

[6] В. Н. Гладилин, В. И. Ситливый, Ашель Центральной Европы, Киев 1990, s. 2538.

[7] А. А. Зубов, Палеоантропологическая родословная человечества, Москва 2004, s. 211, 227.

[8] Я. Елинек, Большой иллюстрированный атлас первобытного человека, Прага 1982, s. 237.

[9] А. А. Зубов, Неандертальцы: что известно о них современной науке, „Этнографическое обозрение”, 1999,3, s. 6773.

[10] О. Ситник, Деякі аспекти походження первісного мистецтва у світлі нових фактів, „Народознавчі зошити” (dwumiesięcznik), Zeszyt 1 (7), 1966, styczeń–luty, s. 20.

[11] http://pl.wikipedia.org/wiki/Prehistoria_ziem_polskich

[12] A. Wilson, R. Cann, The recent African genesis of humans, „Scientific American”, 1992, V. 266,4, s. 6873.

[13] Więcej o tym: А. А. Зубов, Палеоантропологическая родословная…, s. 323336.

[14] И. Г. Пидопличко, Позднепалеолитические жилища из костей мамонта на Украине, Киев 1976.

[15] Етнічна історія давньої України, Київ 2000, s. 12.

[16] http://pl.wikipedia.org/wiki/Prehistoria_ziem_polskich

[17] Первісне суспільство, s. 98.

[18] С. Н. Бибиков, Древнейший музыкальный комплекс из костей мамонта, Киев 1981.

[19] В. Н. Станко, М. І. Гладких, С. П. Сегеда, Історія первісного суспільства, Київ 1999, s. 137.

[20] Первісне суспільство, s. 119.

[21] И. И. Гохман, Население Украины в эпоху мезолита и неолита (Антропологический очерк), Москва 1966.

[22] Л. Л. Залізняк, Біля витоків етнічного поділу людства, [w:] Етнічна та етнокультурна історія України, t. 1 (księga 2), Київ 2005, s. 11.