Cerkiew prawosławna we współczesnej Rosji

 

 

Rosyjska Cerkiew Prawosławna była i pozostaje największą wspólnotą wyznaniową na terenie Federacji Rosyjskiej, Białorusi i Ukrainy[1]. Chrześcijaństwo wschodnie było stałym elementem życia religijnego w ponadtysiącletniej historii państwa rosyjskiego. Wschodnia tradycja chrześcijańska w Europie Środkowo-Wschodniej zakorzeniła się we wszystkich formach życia ludności. Szczególne oddziaływanie widzimy w rozwoju kultu cudownych ikon i w życiu monastycznym, które miało silne oddziaływanie na religijność wielu narodów. Jeszcze większe znaczenie miała bizantyjska kultura materialna. Jej wtórne oddziaływanie nastąpiło po upadku Konstantynopola, kiedy wielu greckich mistrzów sztuki malarskiej udało się na Bałkany i na ziemie ruskie. Ogromna sfera bizantyjskiej kultury umysłowej, tak niedostępna dla społeczeństwa zachodniego, w Europie Wschodniej była przyjmowana w greckiej i cerkiewnosłowiańskiej wersji językowej. Propagatorami kultury bizantyjskiej byli nie tylko Grecy, ale głównie prawosławni Serbowie, Bułgarzy, Białorusini, Ukraińcy, Rumuni i Rosjanie. Państwo tych ostatnich w końcu XV stulecia wzięło na siebie rolę opiekuna prawosławnego chrześcijaństwa, a jego władcy uważali się za spadkobierców bizantyjskiej tradycji państwowej i kulturalnej. Uświadomienie sobie faktu stałej obecności tej wielkiej tradycji chrześcijańskiej ma fundamentalne znaczenie w zrozumieniu tożsamości religijno-narodowej Rosjan i innych mieszkających tam narodów.

Chrystianizacja ziem ruskich rozpoczęła się za pośrednictwem misjonarzy bizantyjskich około 866 r. Prawdopodobnie wówczas wybudowano w Kijowie pierwszą cerkiew św. Eliasza i ustanowiono biskupstwo misyjne[2]. Cerkiew grecka uzyskała możliwość prowadzenia działalności misyjnej wśród wschodnich Słowian. Cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta (913959) dążył do wciągnięcia wielkiej Rusi w orbitę wpływów bizantyjskich. Władca wykorzystał pobyt w Konstantynopolu (955) księżnej kijowskiej Olgi, wdowy po księciu Igorze, aby skłonić ją do przyjęcia chrztu nad Bosforem[3]. Księżna Olga w trakcie tego sakramentu przybrała sobie imię Helena, które nosiła wówczas cesarzowa bizantyjska[4]. Za jej rządów na terenie Kijowa powstały pierwsze świątynie chrześcijańskie. Po śmierci Olgi na Rusi wzięły ponownie górę tendencje pogańskie. Ostatecznie chrystianizacja Rusi Kijowskiej nastąpiła za panowania Włodzimierza Wielkiego (9801015)[5].

Przyjęcie przez Wielkie Księstwo Kijowskie w 988 r. chrześcijaństwa z Bizancjum określiło na kolejne wieki dzieje i kulturę narodu rosyjskiego, białoruskiego i ukraińskiego. Za pośrednictwem Cerkwi greckiej kultura bizantyjska w ciągu dwóch stuleci opanowała całą Ruś, podobnie jak poprzednio Bułgarię i Serbię. W ten sposób u schyłku X w. najbardziej rozległe z krajów ówczesnej Europy państwo słowiańskie oficjalnie związało się z cywilizacją bizantyjską i całym jej dorobkiem kulturowym. Nastąpił dynamiczny rozwój struktury cerkiewnej. Oprócz biskupstwa kijowskiego do końca X w. powołano władyctwo w Białogrodzie i Nowogrodzie. Na początku XI w. katedry diecezjalne powstały w Połocku, Czernihowie i Perejasławiu. W II połowie XI w. i w XII stuleciu ośrodki biskupie powołano w Juriewie, Rostowie, Tmutarakanie, Włodzimierzu Wołyńskim, Turowie, Smoleńsku i Haliczu. W połowie XIII w. na ziemiach ruskich funkcjonowało 15 diecezji, które pod względem wielkości terytorialnej dorównywały niektórym zachodnioeuropejskim państwom[6]. Związanie się Rusi z chrześcijaństwem zapewniło jej w ówczesnej Europie zajęcie należnego miejsca. W kolejnych wiekach to właśnie Ruś przejęła od Bizancjum rolę obrońcy wschodniej tradycji chrześcijańskiej przed zagrożeniami płynącymi ze strony ludów azjatyckich i tureckich.

W tworzeniu duchowych wartości każdego narodu, w tym również rosyjskiego, szczególna rola przypadła świętym z nim związanym. Kult pierwszych świętych ruskich nie tylko był wyrazem dojrzałości chrześcijaństwa, ale stanowił wyraz tożsamości religijnej i kulturowej mieszkańców. Pierwszymi kanonizowanymi świętymi byli kniaziowie Borys i Gleb, nazwani na chrzcie imionami Roman i Dawid. Obaj nie ponieśli męczeństwa wprost za wiarę, ale zachowali chrześcijańską postawę w obliczu śmierci. Borys i Gleb zostali uznani za świętych w 1020 r., nie jako męczennicy, ale jako „strastotierpcy”, tzn. cierpiący męki[7]. W ten sposób powstał nowy typ świętości, znany szczególnie na ziemiach ruskich. Mianem „strastotierpców” nazwano w późniejszym czasie następujących książąt: kijowskiego Jerzego Olgowicza (+1147), Andrzeja Bogolubskiego (+1174), muromskiego Konstantyna (+1205), czernihowskiego Michała Wsiewołodowicza (+1246) i wielu innych[8].

Narody szczególną czcią otaczają „równoapostołów”, a więc tych świętych, dzięki którym wiara chrześcijańska do nich trafiła. Tytuł „równy apostołom” (gr. isoapostolos) w tradycji bizantyjskiej przypisuje się zwykle pierwszym misjonarzom danego kraju – np. św. Nina w Gruzji czy św. św. Cyryl i Metody w Słowacji. W przypadku ziem ruskich mianem tym określano księżnę Olgę i księcia Włodzimierza. Obydwoje zostali obdarzeni tym tytułem nie na skutek własnej świętości, ale ze względu na ich rolę w chrystianizacji narodu. Hagiografowie wielokrotnie porównywali Olgę i Włodzimierza do bizantyjskich świętych – cesarzowej Heleny i cesarza Konstantyna Wielkiego. Nawrócenie obojga książąt było darem bożym dla całego narodu ruskiego. Kanonizowano ich stosunkowo późno, około 1240 r.[9]

Kolejną grupą wśród pierwszych świętych ruskich są „podwiżniki”. Określenie to dotyczy osób duchownych i świeckich podejmujących heroiczny wysiłek duchowo-ascetyczny. Postawa „podwiżników” dotyczy umartwień, modlitw, walki z pokusami i złem. Miano „prepodobnych” nadawano mnichom, którzy poprzez ascetyczny wysiłek osiągnęli świętość i upodobnili się do Chrystusa. W stosunku do żyjących zakonników tytuł ten oznaczał czcigodnego mnicha. Określenia „prepodobnego” i „podwiżnika” odnoszono do Antoniego i Teodozego Pieczerskich oraz wielu innych świętych mnichów wymienionych w Paterykonie Kijowsko-Pieczerskim[10]. Antoni i Teodozy Pieczerscy byli mistrzami duchowymi i wzorem życia mniszego. Obaj zostali kanonizowani: Antoni po 1140 r., a Teodozy w 1108 r.[11] Jednym z pierwszych kanonizowanych na ziemiach ruskich „podwiżników” była księżna połocka, założycielka monasteru św. Spasa – Eufrozyna. Święta zakonnica przyczyniła się do rozwoju oświaty i życia monastycznego. Została ona kanonizowana przed 1187 r.[12] Do tej grupy należy zaliczyć również Marcina (1120–1170), mnicha Turowskiego; Awraama (1172–1222), twórcę życia zakonnego na Smoleńszczyźnie, ascetę i cudotwórcę; Efrema (koniec XII w.–1238 r.), hagiografa smoleńskiego i krasomówcę, oraz księżnę litewską Charytynę (pocz. XIII w.–1281 r.)[13].

Święci hierarchowie (biskupi) stanowią kolejną grupę osób kanonizowanych. Hierarchowie ci w tradycji cerkiewnej noszą miano „światitieli” w związku z ich kapłańską i pasterską posługą. Biskupi nie otrzymywali lauru świętości tylko za akty heroicznej ascezy, ale głównie za posługę Kościołowi. Wielu pierwszych „światitieli” wywodziło się z mnichów Ławry Kijowsko-Pieczerskiej: św. Nikita – władyka nowogrodzki (+1108), św. Stefan – władyka włodzimiersko-wołyński (+1094), św. Efrem – biskup perejasławski (+1110), św. Nikifont – władyka nowogrodzki (+1157), św. Konstantyn – biskup czernihowski (+1159), św. Laurencjusz – ordynariusz diecezji turowskiej (+1194)[14]. Świętych hierarchów ceniono za zapał misyjny, obronę prawdziwej wiary, działalność kaznodziejską, zaangażowanie społeczne, troskę o chorych i ubogich.

Jednym z najwybitniejszych świętych hierarchów, którzy pozostawili bogatą spuściznę kaznodziejsko-literacką był św. Cyryl Turowski. Drugim kanonizowanym biskupem turowskim był Laurencjusz (11821194)[15]. Do grupy „światitieli” należą czterej biskupi połoccy: Mina (11051116), Dionizy (11661187), Ignacy (11971210) i Szymon (12661289). Biskupi ci odegrali istotną rolę w rozwoju chrześcijaństwa na terenie Ziemi Połockiej, a swoją działalnością oświatową i społeczną przyczynili się do wzrostu znaczenia Cerkwi prawosławnej[16].

Osobną grupę świętych w Rosji stanowią „błagowierni” książęta. Mianem tym, oprócz Włodzimierza i Olgi, określano panujących, którzy przyczynili się do rozwoju chrześcijaństwa i prowadzili życie zgodne z nauką Cerkwi. Do tego grona należy książę smoleński Rościsław (11261168)[17]. Za „błagowiernych” uważano również dwóch innych książąt smoleńskich: Konstantego (XIII) i Teodora (12401299) oraz księcia Aleksandra Newskiego (12201263). Książę Aleksander Newski obronił ziemie ruskie przed najazdem Szwedów (1240) i krzyżaków (1242), a przez to umożliwił prawosławiu przetrwanie w swym państwie. Do grona świętych panujących za podobne zasługi dołączył książę moskiewski Daniel (+1303).

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa kanonizowanych męczenników, którzy zginęli za wiarę na ziemiach ruskich było niewielu. Poza wspomnianymi już władykami misyjnymi, nowogrodzkim Teodorem i rostowskim Leonem, którzy zostali zamordowani przez ludność pogańską[18], kolejnym męczennikiem był legendarny Merkury Smoleński. Święty rycerz, obrońca wiary chrześcijańskiej miał zginąć w wojnie z Tatarami w 1238 r. W drugiej połowie XIII i w XIV w. w miejsce kultów „równych apostołom”, „strastotierpców”, „prepodobnych”, „podwiżników” i „światitieli” pojawili się męczennicy za wiarę. Do tego grona należy męczennik Jelisiej Ławryszewski (XIII/XIV), założyciel monasteru ławryszewskiego, oraz święci wileńscy Antoni, Jan i Eustachy (pocz. XIV w.–1347 r.), którzy przyczynili się do rozwoju chrześcijaństwa na Litwie przed 1386 r.[19]

W ośrodkach monastycznych przebywali święci mnisi, hierarchowie, rozwijała się myśl teologiczna i filozoficzna. Z klasztorami prawosławnymi związani byli m.in. święci książęta smoleńscy: Teodor (1240–1299), Andrzej (1360–1390) i Gleb (I poł. XV w.), biskup smoleński Michał (1383–1402), archimandryta Szymon (1351–1392), Jelisiej Ławryszewski (II poł. XIII w.) czy Charytyna, księżna litewska (+1281)[20].

Odrodzenie życia religijnego na Rusi Moskiewskiej nastąpiło w XIV w. Na dużą skalę rozwijało się życie monastyczne, a chrześcijaństwo przeniknęło do wszystkich form życia (polityki, kultury etc.). Stan duchowny przyjmowała znaczna część elity społeczeństwa. Nowy impuls do życia duchowego mieszkańców ziem ruskich wniósł św. Sergiusz z Radoneża (13141392), propagator życia kontemplacyjnego i założyciel Ławry Świętej Trójcy. Ławra, nazwana później Troicko-Siergiejewską, położona na północny zachód od Moskwy, stała się centrum duchowym rosyjskiego prawosławia. Święty Sergiusz zgromadził wokół siebie liczne grono eremitów i był niekwestionowanym autorytetem, dla książąt moskiewskich również w sprawach politycznych. Z błogosławieństwa św. Sergiusza książę Dymitr pokonał w 1380 r. wojska chana tatarskiego Mamaja na Kulikowym Polu, zapoczątkowując proces wyzwalania się ziem ruskich spod jarzma mongolskiego. Z inspiracji św. Sergiusza doszło do powstania ponad pięćdziesięciu ośrodków monastycznych, które promieniowały swoją duchowością i kulturą. Wyrazem rozwoju duchowego społeczności ruskiej było pojawienie się w końcu XIV w. dwóch wybitnych ikonopisców: Teofana Greka, autora fresków w nowogrodzkim soborze Przemienienia Pańskiego i Andrzeja Rublowa (ok. 13601430), twórcy przesiąkniętej głębią symboliki ikony Świętej Trójcy. Obaj wywarli duży wpływ na rozwój sztuki ikonograficznej na ziemiach ruskich. Na północy Państwa Moskiewskiego mnisi cudotwórcy Sergiusz i Herman założyli około 1329 r. monaster na Wałaamie, który w następnych stuleciach stał się jednym z najsłynniejszych rosyjskich ośrodków zakonnych, przyciągających tysiące pielgrzymów.

Wyzwolenie ziem ruskich z niewoli mongolskiej zbiegło się w czasie z upadkiem Konstantynopola. Mieszkańcy Księstwa Moskiewskiego uważali, zgodnie z tradycją bizantyjską, że państwo jest tak samo potrzebne do zbawienia jak Cerkiew, a ścisłe powiązanie państwa z Cerkwią wyraża związek ludzi z Bogiem. Po 1453 r., na Rusi Moskiewskiej, wśród prawosławnych powszechnie panowało przekonanie, że uprawnienia cesarstwa bizantyjskiego przeszły na „Trzeci Rzym”, czyli Moskwę. Już od czasów, kiedy Iwan III poślubił bratanicę ostatniego z przedstawicieli bizantyjskiej dynastii Paleologów – Zofię następuje proces sakralizacji władzy. Przekonanie, że Rosyjska Cerkiew Prawosławna jest obrońcą prawdziwego chrześcijaństwa, a Moskwa stolicą nowego cesarstwa dało swój wyraz w Posłaniu do wielkiego księcia Wasyla o poprawieniu znaku Krzyża świętego i rozpuście sodomskiej mnicha Filoteusza z klasztoru pskowskiego do wielkiego księcia Wasyla III (15051533). Mnich pskowski po raz pierwszy nazwał Moskwę „Trzecim Rzymem”[21]. Idea ta za panowania Iwana IV zaczęła przybierać realne kształty. Władca oficjalnie przyjął tytuł cara, a przełożony monasteru wołokołamskiego – Józef (14391515) ogłosił potrzebę jedności Cerkwi i państwa w celu realizacji Królestwa Bożego na ziemi. Według św. Józefa Wołokołamskiego władca, ludzki w swej naturze, posiada boski charakter z uwagi na swą opatrznościową rolę. Współpraca między państwem i Cerkwią trwała od dawna. Fakt ten nie oznacza, że nie było tarć wewnątrz Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.

W prawosławiu rosyjskim doszło do wielkiego sporu na temat życia monastycznego i stosunku do władzy świeckiej. Nil Sorski (14331508) i hezychaści zza Wołgi byli zwolennikami poglądu, że Cerkiew powinna być niezależna od państwa, a w sprawach religijnych nie powinna odwoływać się do administracji państwowej. Według Nila Sorskiego monastery musiały pozostać ubogimi i wyrzec się własności ziemskiej. Z kolei Józef Wołokołamski głosił zasadę ścisłego powiązania Cerkwi z państwem. Mnich wołokołamski uważał, że monastery powinny posiadać dobra ziemskie i współpracować z władzą świecką, albowiem tylko tą drogą mogły wypełniać swoją misję społeczną[22]. Pod wpływem jego nauki, kiedy w końcu XV w. na terenie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego pojawiły się liczne sekty „strygolników” i „zżydowiałych”, wspólnie – panujący i hierarchia cerkiewna zaczęli je zwalczać[23].

Duży wpływ na rozwój życia duchowego miał pochodzący z Epiru Maksym Grek (14801556) sprowadzony do Rosji w celu dokonania przekładów tekstów liturgicznych. Maksym Grek popierał poglądy uczniów Nila Sorskiego, za co został uwięziony przez Iwana IV. Ostatecznie w 1551 r. synod moskiewski pod presją cara zatwierdził współpracę państwa i Cerkwi i doprowadził do uwolnienia Maksyma Greka. W 1996 r. Rosyjska Cerkiew Prawosławna, po odnalezieniu relikwii, kanonizowała Maksyma Greka. Synod tzw. stu rozdziałów spowodował ruch odnowy w Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Najwybitniejszą postacią tego ruchu stał się protopop Awwakum, który stworzył własną społeczność religijną, pozostającą poza oficjalnymi strukturami Cerkwi – „staroobrzędowców”. W tym okresie nastąpił rozwój ośrodka zakonnego na Wyspach Sołowieckich na Morzu Białym. Święci mnisi sołowieccy: Sawwati (+1435), Zosima (+1478) i Herman (+1484) stworzyli wielkie duchowe centrum rosyjskiego prawosławia.

Za panowania Iwana IV Groźnego Rosja prowadziła wojny ze Szwecją i Polską oraz rozpoczęła podbój Syberii. Za panowania Iwana IV doszło do konfliktu między panującym a duchowieństwem. Metropolita moskiewski Filip domagał się niezależności Cerkwi i padł ofiarą gniewu carskiego (1568). Obecnie metropolita Filip obok metropolitów moskiewskich Piotra (+1326), Aleksego (+1378) i Iony (+1461) są szczególnie czczonymi świętymi. Metropolici ci bronili niezależności Cerkwi od władzy państwowej. Podobną postawę wykazał św. Giennadij arcybiskup nowogrodzki (+1504). Za świętego również uznany został carewicz Dymitr, książę moskiewski i uglicki (+1591).

W XVI w. na ziemiach Rusi Moskiewskiej zrodził się ruch „jurodiwych” – „chrystusowych szaleńców”. Ta specyficzna grupa proroków, wywodząca się z różnych grup społecznych, posiadała wielką charyzmę i wpływała na postawę cara i jego otoczenie. W okresie tym myśl teologiczna i ikonografia przeżywały kryzys. Po śmierci Iwana IV, za panowania Borysa Godunowa, ustanowiono w 1589 r. w Moskwie patriarchat. Pierwszym patriarchą został metropolita moskiewski Hiob.

W końcu XV w. Księstwo Moskiewskie zaczęto określać terminem Rosja. Nazwa ta upowszechniła się w ciągu XVI w., a jako urzędowa w odniesieniu do państwa funkcjonowała od 1721 r. Państwo rosyjskie miało charakter wielonarodowy. Obok Rosjan zamieszkiwali je Białorusini, Ukraińcy, Niemcy, Tatarzy, Baszkirzy, Mordwini. Po włączeniu Syberii w XVII w. w Rosji znaleźli się Jakuci, Buriaci, Ewenkowie i inni.

Po śmierci Borysa Godunowa w Rosji nastąpił okres konfliktów wewnętrznych, które przeszły do historii jako lata „wielkiej smuty”. W okresie interwencji polskiej w Rosji zw. dymitriadami doszło do osłabienia państwa. Bunty chłopskie i kozackie, najazdy Polaków i próby papiestwa zmierzające do wprowadzenia unii kościelnej doprowadziły w Rosji do zniszczeń i wyludnienia miast. Lata „wielkiej smuty” ponownie zjednoczyły Cerkiew i państwo. Patriarcha Hermogenes, zanim został aresztowany i zamorzony głodem w więzieniu przez Polaków (+1612), nawoływał do oporu ludowego. Hermogenes został wkrótce uznany za świętego męczennika Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej[24].

Po usunięciu z Moskwy wojsk obcych w 1613 r., na tron carski wybrano Michała Romanowa, syna nowego patriarchy Filareta, który zapoczątkował dynastię Romanowych. Do 1694 r. w stosunkach między państwem a Kościołem panowała pełna harmonia. Wzrost znaczenia kraju nastąpił za panowania Aleksego Michajłowicza, kiedy to po wojnie z Rzecząpospolitą przyłączona została do Rosji Lewobrzeżna Ukraina z Kijowem, Ziemia Czenihowska, Bracławska i Siewierska. W okresie tym nastąpił wzrost świadomości religijnej wśród mieszkańców Rosji. W 1652 r. godność patriarchy objął Nikon, który zreformował liturgię, niektóre obrzędy i wprowadził korekty w rosyjskich księgach cerkiewnych. Modyfikacji uległa ortografia cerkiewna i wymowa słowa Jezus („Iisus” zamiast „Isus”). Patriarcha w istotny sposób wpływał na życie polityczne i cara Aleksego Michajłowicza. Przeciwko reformom Nikona wystąpiła opozycja skupiona wokół wspomnianego wyżej protopopa Awwakuma. Zwołany do Moskwy sobór w 1666 r. zatwierdził reformy Nikona i potępił zwolenników Awwakuma. Zwolennicy Awwakuma – „staroobrzędowcy” poddani zostali prześladowaniom. Sam Awwakum, więziony przez wiele lat, w 1682 r. został spalony na stosie. Z kolei Nikon w 1667 r. za rządy teokratyczne w Cerkwi został osądzony przez patriarchów wschodnich i odsunięty od swej godności.

Istotne zmiany w życiu religijnym Rosji nastąpiły za panowania Piotra I (16821725). Rosyjska Cerkiew Prawosławna nie potrafiła skutecznie przeciwstawić się reformom politycznym Piotra I, który po śmierci patriarchy Adriana (1700) nie dopuścił do wyboru jego następcy. Ostatecznie Piotr Wielki zniósł patriarchat i zastąpił go instytucją Świątobliwego Synodu, którego członków sam mianował. Rzeczywistą władzę w Świątobliwym Synodzie sprawował urzędnik świecki – oberprokurator. Likwidacja patriarchatu moskiewskiego była aktem wymierzonym przeciwko dotychczasowej strukturze cerkiewnej, przeciwko kanonom prawosławnym oraz całej tradycji bizantyjskiej i rosyjskiej. Decyzja Piotra I przyniosła głębokie skutki w funkcjonowaniu Cerkwi rosyjskiej[25].

Po śmierci Piotra I Rosja popadła w okres kryzysu wewnętrznego. Ponowny wzrost jej znaczenia nastąpił za panowania cesarzowej Elżbiety (17411762) i Katarzyny II (17631796). Rosja zajęła południowo-wschodnią Finlandię, wygrała dwie wojny z Turcją, doprowadziła do osłabienia Prus i Francji, uczestniczyła w rozbiorze Rzeczypospolitej. Zdobycze terytorialne Rosji spowodowały, że w jej granicach znaleźli się mieszkańcy innych wyznań chrześcijańskich i niechrześcijańskich. W 1796 r. na ogólną liczbę 41 mln 175 tys. ludności Rosji Rosjanie stanowili 48,9%. Oprócz Rosjan w granicach Imperium mieszkali Ukraińcy (19,8%), Białorusini (8,3%), Polacy (6,2%), Tatarzy (2,2%), Finowie (2,2%), Litwini (2,0%), Łotysze (1,7%), Żydzi (1,4%), Estończycy (1,2%), Mordwini (0,8%), Czuwasze (0,8%), Niemcy (0,6%), Baszkirzy (0,5%), inne narodowości (2,9%). Podział narodowościowy przekładał się na podział wyznaniowy. Wyznawcami prawosławia byli w większości przeważnie Rosjanie, Ormianie, Białorusini i Ukraińcy. Część Białorusinów i Ukraińców była grekokatolikami, a część Rosjan – staroobrzędowcami. Polacy, Litwini oraz część Niemców i Ormian byli wyznania rzymskokatolickiego. Wyznanie protestanckie dominowało wśród Łotyszów, części Niemców, Finów i Estończyków. Islam wyznawali Tatarzy i inne ludy w części azjatyckiej Rosji. Judaizm wyznawali Żydzi. Pozostałe ludy wyznawały buddyzm, lamaizm i religie pogańskie[26].

W XVIII w. nastąpiły kolejne ograniczenia względem Cerkwi prawosławnej, zwłaszcza za panowania Katarzyny II. Ta ostatnia „oświecona caryca” doprowadziła do likwidacji w 1764 r. około 75% klasztorów, a ich dobra zostały sekularyzowane. Metropolita Rostowa Arseniusz za protesty przeciwko prześladowaniom został zdegradowany i uwięziony w twierdzy. Między panującymi w Rosji, ulegającymi wpływom zachodnim, a duchowieństwem i ludem, pozostającym w dawnej wschodniej tradycji chrześcijańskiej pojawił się wyraźny rozdźwięk. Efektem tego rozdźwięku było pojawienie się na szeroką skalę ruchu sekciarskiego.

W XVIII w. doszło do ponownego odrodzenia życia religijnego w Rosji i wzrostu znaczenia Cerkwi prawosławnej w życiu publicznym. Rozwój myśli teologicznej nastąpił w Rosji za sprawą upowszechnienia się nauczania św. Tichona Zadońskiego (17241783), biskupa woroneskiego. Jego nauczanie oparte na fundamencie Ewangelii i dzieł Ojców Cerkwi popularyzowało powszechność zbawienia rodzaju ludzkiego. Dzięki jego poglądom w XIX w. pojawiły się nowe ośrodki zakonne o charakterze kontemplacyjnym i modlitewnym. W Rosji popularna stawała się instytucja „starczestwa”, mnichów o głębokiej mądrości i wiedzy. Odnowę życia zakonnego zapoczątkował żyjący w XVIII w. mnich Paisij Wieliczkowski (17221794). Jemu też przypisuje się odrodzenie życia intelektualnego w klasztorach i upowszechnienie tekstów nauczania świętych Ojców Cerkwi. Praca Paisija Wieliczkowskiego Dobrotolubije, będąca zbiorem wyjątków pism Ojców Cerkwi greckiej, stanowi do dziś podstawowy podręcznik do poznania prawdziwych zasad życia chrześcijanina.

Poglądy charyzmatycznych starców, obdarzonych szczególnymi zdolnościami przewidywania (uczniowie św. Paisija Wieliczkowskiego, mnisi z pustelni Optino[27]), a zwłaszcza św. Serafima Sarowskiego wpływały na elity społeczeństwa ruskiego, z carem włącznie. Święty Serafim (17591833) głosił radosne przesłanie zmartwychwstania Chrystusa. Odwiedzających jego pustelnię koło Sarowa witał słowami: „Radujmy się, Chrystus zmartwychwstał”. Do pustelni Optino po poradę przybywali filozofowie i pisarze: Mikołaj Gogol (18091852), Fiodor Dostojewski (18211911), Włodzimierz Sołowiow (18531900), Lew Tołstoj (18281911) i inni[28]. Twórczość wymienionych pisarzy była przesiąknięta etyką i filozofią chrześcijańską. Paweł Floreński i Sergiusz Bułhakow odkrywają w Cerkwi wszechświat i miłość Boga do człowieka. Na postawę elit petersburskich wpływ miała pochodząca z rodu arystokratycznego Ksenia, która poprzez pracę fizyczną i modlitwę uzyskała moc uzdrawiania[29].

Za panowania Aleksandra I (18001824) nastąpił dalszy wzrost znaczenia Rosji w Europie, zwłaszcza po odparciu najazdu wojsk Napoleona I na Moskwę w 1812 r. Car rosyjski był inicjatorem Świętego Przymierza, a Rosja uzyskała miano żandarma Europy. Aleksander I prowadził politykę tolerancyjną wobec innowierców. Za panowania Mikołaja I Rosja zajęła Azerbejdżan (1828), Besarabię (1829) i znaczne obszary w środkowej Azji z zamieszkałą tam ludnością niechrześcijańską. Carat w celu zapewnienia sobie poparcia ludności rosyjskiej popierał ideologię państwa prawosławnego opartego na symbiozie „prawosławia, samowładztwa i narodowości”. W odróżnieniu od poprzednika, car Mikołaj I wspierał tendencje integrystyczne w Cerkwi prawosławnej.

W XIX w. na terenie Imperium Rosyjskiego doszło do licznych powstań narodowych i wystąpień chłopskich. Pod ich wpływem car Aleksander II przeprowadził uwłaszczenie chłopów (1861), reformy wojskowe, sądownicze i administracyjne. Aleksander III ograniczył wiele reform. Car wspierał rozwój stosunków kapitalistycznych. W Rosji powstały nowe okręgi przemysłowe w Zagłębiu Donieckim i Baku. Cerkiew prawosławna poparła zniesienie poddaństwa, ale niechętnie odniosła się do wszelkich tendencji rewolucyjnych i socjalistycznych – tak popularnych wśród inteligencji rosyjskiej. W środowisku wyższego duchowieństwa odradzały się tendencje niezależności Cerkwi od państwa. Zwolennikiem autonomii Cerkwi był metropolita moskiewski Filaret (+1867). Inni biskupi, nie mogąc uniezależnić Cerkwi od wpływu państwa, wybierali życie w klasztorze – np. Ignatij Brianczaninow (18071867), Ambroży z pustelni Optino (+1891) czy Teofan Pustelnik (18151894). Izolacji kleru rosyjskiego sprzyjało jego pochodzenie z rodzin duchownych. Inny nurt w postawie duchowieństwa reprezentował św. Iwan z Kronsztadu (18291909). Kapłan propagował udział w codziennej liturgii, pomoc biednym i głosił potrzebę niesienia oświaty szerokim masom[30].

W końcu XIX stulecia ukształtowały się ruchy narodowe na obszarze Cesarstwa Rosyjskiego i nastąpiła bliska korelacja między narodowością a religią. W 1897 r. na terytorium Rosji dominowała ludność prawosławna (75%), zamieszkała głównie w europejskiej części Rosji i na obszarach syberyjskich skolonizowanych przez Rosjan. W peryferyjnych prowincjach Imperium prawosławie było słabo rozpowszechnione. W Królestwie Polskim dominowali katolicy, w Finlandii, Estonii, Łotwie protestanci, a w Azji Środkowej muzułmanie. W sumie w Rosji w 1897 r. było 87 mln 121 tys. prawosławnych, 11 mln 468 tys. katolików, 2 mln 199 tys. staroobrzędowców, 1 mln 218 tys. wiernych Cerkwi ormiańskiej, 3 mln 764 tys. protestantów, 13 mln 906 tys. wyznawców islamu, 5 mln 214 tys. wyznawców judaizmu, 170 tys. – buddyzmu i lamaizmu[31].

Na początku XX w. Cerkiew domagała się przywrócenia niezależności od państwa i reaktywowania patriarchatu. W 1904 r. zapadła decyzja o zorganizowaniu soboru. Prace rozpoczęły komisje przedsoborowe, które miały zreformować Cerkiew prawosławną i określić jej miejsce w państwie. Tymczasem klęska Rosji w wojnie z Japonią (19041905) i wybuch rewolucji w latach 19051907 przyśpieszyły reformy polityczne. Manifest cara z 1905 r. wprowadził tolerancję wyznaniową, zwiększył wolności obywatelskie, ograniczył cenzurę oraz powołał do życia namiastkę parlamentu – Dumę Państwową. Car Mikołaj II pozostawał pod wpływem Rasputina, którego postawa wywarła negatywny wpływ na rządy ostatniego panującego z dynastii Romanowych. W stosunkach między hierarchią cerkiewną a dworem doszło do ostrego konfliktu[32].

Wybuch I wojny światowej i klęski poniesione na wojnie w pierwszych latach jej trwania przyspieszyły tendencje rewolucyjne. Bezrobocie, wzrost wpływów ugrupowań socjaldemokratycznych wśród społeczeństwa rosyjskiego i kryzys wewnętrzny państwa doprowadziły najpierw do wybuch rewolucji lutowej, a następnie październikowej w 1917 r. Druga rewolucja obaliła rząd demokratyczny i wprowadziła dyktaturę komunistyczną trwającą do 1991 r. W okresie obu rewolucji Cerkiew pozostała wierna carowi. Po obaleniu monarchii, zanim rozpoczęły się prześladowania Cerkwi przez bolszewików, doszło na Kremlu do zwołania soboru, na którym przywrócono kanoniczną wybieralność biskupów i reaktywowano patriarchat. Patriarchą moskiewskim został w 1918 r. arcybiskup wileński Tichon.

Aż do 1941 r. reżym komunistyczny zwalczał Cerkiew prawosławną oraz inne Kościoły i związki wyznaniowe. Chrześcijanie, zwłaszcza wyznawcy prawosławia, doznali licznych prześladowań i cierpień. W 1918 r. Lenin dokonał rozdziału Cerkwi od państwa i wydał dekret o konfiskacie majątków cerkiewnych. Zamknięto prawie wszystkie klasztory i szkoły cerkiewne. Zakazano działalności akademii teologicznych i seminariów oraz prowadzenia katechezy. W 1922 r. skonfiskowano naczynia liturgiczne. Konstytucja z 1918 r., choć gwarantowała wolność sumienia i wyznania, w praktyce nie była przestrzegana. Patriarcha Tichon ekskomunikował wszystkich ochrzczonych, którzy prześladowali Cerkiew oraz wezwał do modlitwy i biernego oporu. Patriarcha potępił również tych duchownych, którzy współpracowali z komunistami i tworzyli ruch „odnowicielski” w Cerkwi[33]. Większość biskupów wraz z patriarchą Tichonem uwięziono w latach 19201923 na Wyspach Sołowieckich na Morzu Białym, które stały się największym gułagiem bolszewików. Tylko w pierwszym okresie władzy radzieckiej zginęło około 50 biskupów i kilka tysięcy duchownych. Wielu pomordowanych biskupów i duchownych za swoją postawę obecnie zostało kanonizowanych i uznanych za świętych męczenników. Kanonizacji dostąpił m.in. metropolita Piotrogrodu Beniamin, zamordowany w 1922 r.

Pod presją opinii publicznej w 1925 r. patriarcha Tichon został zwolniony z więzienia i w swym ostatnim przed śmiercią orędziu wezwał wiernych do lojalnej postawy wobec władzy radzieckiej. W podobnym tonie wypowiedział się metropolita Sergiusz w 1927 r., który pełnił funkcję strażnika tronu patriarszego. Dzięki tym deklaracjom udało się w latach największych prześladowań utrzymać struktury Cerkwi. Ważne znaczenie w tym procesie miała postawa ludności. Według raportów Kierownictwa Politycznego Armii Czerwonej w 1924 r. większość żołnierzy nosiła przy sobie krzyżyki i odmawiała modlitwy. Znaczna część odmawiała strzelania do duchowieństwa, z tego powodu dowódcami plutonów egzekucyjnych były osoby innego wyznania (mojżeszowego lub rzymskokatolickiego)[34].

W 1929 r. nastąpiła kolejna fala represji wobec Cerkwi prawosławnej. Kompetencje Cerkwi ograniczono wyłącznie do liturgii, zakazując prowadzenia działalności pedagogicznej, kulturalnej i charytatywnej. Na mocy poprawki do konstytucji w 1929 r. jedynym dopuszczalnym światopoglądem był marksizm. Duchownych pozbawiano praw obywatelskich, odebrano im kartki żywnościowe, a ich dzieciom odmówiono prawa do edukacji. Władze wspierały działalność Stowarzyszenia Wojujących Bezbożników, prowadzącego przymusową ateizację. Tylko w 1929 r. ponad stu biskupów i 80% duchownych zostało deportowanych na tereny położone na północy kraju. Zniszczono ponad 1400 cerkwi. W 1932 r. doszło do licznych pogromów zakonników[35]. Pomimo stosowania masowych represji wobec duchowieństwa prawosławnego większość społeczeństwa rosyjskiego pozostawała wierząca. Według najnowszych ustaleń historyków rosyjskich, opartych na archiwach Komitetu Centralnego Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii Bolszewików, w 1929 r. 80% społeczeństwa deklarowało się jako wierzący, co stanowi ponad 120 milionów ludzi[36].

Złagodzenie terroru wobec Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej nastąpiło dopiero w latach 1934–1936. Konstytucja z 1936 r. przywracała duchownym prawa obywatelskie. Zmiany te nie polepszyły sytuacji Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Od połowy lat trzydziestych bolszewicy przystąpili do budowy podstaw komunizmu, a tym samym wychowania „nowego człowieka”. Oznaczało to w praktyce dalsze zwalczanie Cerkwi prawosławnej. Czystki w latach 1937–1938 dotkliwie dotknęły duchowieństwo prawosławne, zlikwidowano wszelkie przejawy zewnętrzne życia religijnego, zamknięto dwanaście tysięcy cerkwi, rozstrzelano lub deportowano tysiące duchownych, wśród nich zamordowano wybitnego teologa o. Pawła Floreńskiego. W sumie zamordowano w łagrach około 40 tys. Duchownych, tj. 85% ogólnej liczby duchowieństwa i ponad 600 biskupów (95%). Do tej liczby należy dodać dziesiątki tysięcy osób, które zginęły tylko za to, że były chrześcijanami. W 1939 r. pozostało zaledwie kilkaset parafii z 54 tysięcy istniejących w 1917 r.[37] Represje objęły też inne wyznania. O skali ateizacji społeczeństwa pośrednio informują wyniki spisu z 1937 r. Do prawosławia deklarowało się 42,3% społeczeństwa, protestantyzmu 0,5%, katolicyzmu 0,5%, islamu 8,4%, judaizmu 0,3%, buddyzmu i lamaizmu 0,1%. Niewierzący stanowili ponad 42,9 % ludności kraju. Wyniki spisu wskazały, że 2/3 społeczeństwa było wierzących, a odsetek prawosławnych wśród osób starszych sięgał powyżej 70%. Nic też dziwnego, że dane te zostały utajnione, albowiem świadczyły o krachu polityki ateizacji społeczeństwa rosyjskiego[38]. O przywiązaniu Rosjan do prawosławia w latach trzydziestych XX w. pisał metropolita Sergiusz (Woskresieński): „W Rosji było rozwinięte tajne życie religijne – tajni duchowni i mnisi, cerkwie katakumbowe i nabożeństwa, chrzty, spowiedzi, komunie, śluby, tajne kursy teologiczne, tajne przechowywanie utensyliów cerkiewnych, ikon, ksiąg liturgicznych, tajne kontakty ze wspólnotami, diecezjami i kierownictwem patriarchatu”. Według hierarchy wiara była tak silna, że ateizm nie mógł zwyciężyć[39]. Na niewielki procentowy udział, wśród ogółu wierzących, wyznawców innych religii podanych w spisie z 1937 r. wpływ miały zmiany granic państwowych: odpadnięcie od Rosji po 1918 r. ziem polskich i litewskich, zamieszkanych głównie przez ludność rzymskokatolicką, protestanckiej Finlandii, Estonii i Łotwy, prawosławnej Besarabii, zachodniej Białorusi i Ukrainy oraz skomunizowanie ludności żydowskiej.

Sytuacja Cerkwi prawosławnej uległa zmianie w czasie II wojny światowej. Po aneksie wschodnich województw Rzeczypospolitej w 1939 r. zamieszkanych przez ludność wyznania prawosławnego zwiększyła się liczba parafii. Do wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej w 1941 r. władzom nie udało się na ziemiach białoruskich i ukraińskich rozbić organizacji cerkiewnej. Relacje między Cerkwią a państwem polepszyły się w czasie II wojny światowej. Na początku wojny metropolita Sergiusz wezwał wiernych do obrony ojczyzny. Cerkiew odegrała ważną rolę w „wojnie ojczyźnianej” wspierając państwo finansowo i moralnie. Rolę jej docenił Stalin, który 4 września 1943 r. zezwolił na dokonanie wyboru metropolity Sergiusza na patriarchę, powrót duchownych z obozów i zakazał popierania ruchów schizmatyckich wewnątrz Cerkwi[40]. 28. Rada Komisarzy Ludowych podjęła postanowienie „O sposobie otwarcia Cerkwi”. Postanowienie, choć utrudniało przekazywanie Cerkwi świątyń, to jednak doprowadziło do wzrostu liczby parafii Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z 3021 przed wojną do 9829 we wrześniu 1943 r. Z tej liczby 6500 świątyń znajdowało się na terenach okupowanych (zachodnia Białoruś i Ukraina). Świątynie zwracano Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej również w latach następnych. W 1944 r. ponownie otwarto 208 cerkwi a w 1945510[41]. W okresie wojny nastąpiło odrodzenie życia religijnego. W nabożeństwach uczestniczyli nawet oficerowie Armii Czerwonej, a chrzest przyjmowali nawet członkowie partii komunistycznej[42]. Po śmierci patriarchy Sergiusza jego następcą został w 1945 r. Aleksy I. 1 kwietnia 1946 r. liczba otwartych cerkwi wyniosła 10547. Z tej liczby 6077 znajdowało się na Ukrainie, 2927 w Federacji Rosyjskiej, 621 na Białorusi, 582 w Mołdawii i 343 w krajach nadbałtyckich. Funkcjonowało również 75 ośrodków zakonnych z 4000 mnichów i mniszek[43]. Liczba parafii wzrosła w 1949 r. do ponad 14 tys., głównie z powodu powiększenia się obszaru ZSRR po II wojnie światowej i włączenia parafii greckokatolickich na Ukrainie do Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej (1946).

Okres zaniechania prześladowania Cerkwi trwał do lat sześćdziesiątych. W epoce Nikity Chruszczowa ponownie doszło do prześladowania Cerkwi. N. Chruszczow w 1961 r. wystąpił z programem budowy społeczeństwa komunistycznego. W tymże roku duchownym odebrano odpowiedzialność za parafię, a ich miejsce zajęli świeccy administratorzy. Ponownie represjom poddane zostało duchowieństwo. Rada do Spraw Wyznań przy Radzie Ministrów sprawowała całkowitą kontrolę nad hierarchią cerkiewną. W wyniku tych działań doszło do zamknięcia wielu parafii i likwidacji świątyń, które zostały udostępnione wiernym w czasie II wojny światowej. Liczba czynnych parafii została zredukowana do 6500[44]. W szkołach wyższych powołano do życia katedry i instytuty naukowego ateizmu, których celem było wychowanie inteligencji w duchu ateistycznym. Pomimo wszelkich ograniczeń, w latach sześćdziesiątych liczba osób przystępujących do sakramentów, zwłaszcza na Białorusi i Ukrainie, nie uległa zmianie. Wierzący uczestniczyli w pielgrzymkach do miejsc świętych i monasterów w Zagorsku (Ławra Troicko-Siergiejewska), Kijowie, Poczajowie, Żyrowicach i Pustelni w Optino.

Polityka ograniczania struktur Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej była kontynuowana w czasach Leonida Breżniewa. W 1970 r. patriarchą został metropolita Pimen. Patriarcha prowadził politykę lojalną wobec władzy komunistycznej, przez co był często krytykowany przez młodą inteligencję, która od połowy lat siedemdziesiątych powracała do chrześcijaństwa. W 1971 r. w strukturach Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej funkcjonowało 18 monasterów i 7274 parafii[45]. Pomimo prześladowania, życie religijne wśród wiernych nie zostało zlikwidowane. Rada do spraw religijnych informowała, że monastery przyciągały tysiące pielgrzymów. Na nabożeństwa w główne święta cerkiewne do Ławry Troicko-Siergiejewskiej w Zagorsku przybywało około 15000 pielgrzymów, a do Ławry Poczajowskiej ponad 5000[46].

Na początku lat osiemdziesiątych z grona młodej inteligencji, która powróciła do prawosławia, wyrósł wybitny teolog chrześcijański o. Aleksander Mień, skrytobójczo zamordowany w 1990 r. Na postawę młodej inteligencji i duchowieństwa istotny wpływ miały prawosławne ośrodki emigracyjne, zwłaszcza w Paryżu. W Instytucie Teologicznym Świętego Sergiusza w Paryżu oraz w Seminarium Świętego Włodzimierza w Nowym Jorku o. Sergiusz Bułhakow, Nikołaj Bierdiajew, Lew Szestow, Gieorgij Fłorowski, Włodzimierz Łosski, Aleksander Schmemann, Mikołaj Afanasjew, Leonid Uspieński, Lew Gillet, Borys Bobriński i John Meyerdorff stworzyli podstawę pod współczesną myśl teologiczną rosyjskiego prawosławia i wywarli duży wpływ na naukę innych Kościołów wschodnich[47].

Istotna zmiana polityki państwa wobec Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej nastąpiła dopiero w 1988 r. Od uroczystych obchodów 1000-lecia Chrztu Rusi Kijowskiej Cerkiew odzyskiwała swoją podmiotowość i wolność. Po raz pierwszy ukazały się publikacje o męczeństwie duchowieństwa i wiernych w okresie komunistycznym. Władze zmuszone były do ustępstw. Tysiące świątyń i monasterów powróciły do swych pierwotnych funkcji. Liczba parafii zwiększyła się trzykrotnie. Ustawa Rady Najwyższej ZSRR z 1990 r. gwarantowała całkowitą wolność religijną, sumienia, zrzeszania się i słowa. Cerkiew, osłabiona w czasach totalitaryzmu, była targana ruchami separatystycznymi. Wśród wyznawców rosyjskiego prawosławia powstała Wolna Cerkiew Rosyjska, Cerkiew Rosyjska poza Granicami. Od Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej odpadły diecezje na Ukrainie, w krajach nadbałtyckich i w Mołdawii. Cerkiew stanęła przed nowym wyzwaniem ewangelizacji postkomunistycznego i zmaterializowanego społeczeństwa.

Po rozpadzie ZSRR w 1991 r. państwo w nowym kształcie geograficznym powróciło do swej historycznej nazwy Rosja (Republika Rosyjska). W 1990 r., po śmierci zwierzchnika Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej – Pimena, nowym patriarchą został wybrany metropolita petersburski Aleksy II. W ostatnich latach Rosyjska Cerkiew Prawosławna swym zasięgiem obejmuje terytorium Federacji Rosyjskiej, Białorusi i Ukrainy. Diecezje i parafie Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej znajdują się również na całym obszarze byłego Związku Radzieckiego, w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. W ostatniej dekadzie obserwuje się dynamiczny rozwój struktury organizacyjnej Cerkwi. Powstały nowe diecezje, szkoły teologiczne, bractwa cerkiewne, monastery, domy pomocy i przytułki. O powyższych zmianach świadczą dane statystyczne o stanie posiadania Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W 1988 r. na terenie 67 diecezji Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej znajdowały się 6893 parafie i 18 monasterów. Liczba diecezji w 2000 r. wzrosła do 130, a parafii do ponad 19000. Cerkiew rosyjska posiada również około 9000 parafii na terenie Ukrainy. Liczba monasterów wzrosła do 569. W roku milenijnym było 150 biskupów, 17500 duchownych i 2300 diakonów[48].

Ostatnie lata przyniosły liczne kanonizacje postaci z różnych okresów życia Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Obok Maksyma Greka (1996) zmarłego w XVI w. kanonizowano zamordowaną rodzinę ostatniego cara z dynastii Romanowych – Mikołaja II i tysiące nowych męczenników za wiarę z okresu radzieckiego. Postacie te są świadectwem cierpień i martyrologii Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej oraz potwierdzeniem walki Rosjan o zachowanie swej wiary.

W ostatnim dziesięcioleciu nastąpiły istotne zmiany w rozwoju szkolnictwa cerkiewnego. Sprawami edukacji duchowieństwa kieruje Komitet Naukowy Patriarchatu Moskiewskiego. Obecnie w jurysdykcji Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej znajduje się 5 Akademii Duchownych, pełniących funkcję uczelni wyższych, 30 seminariów, 45 szkół duchownych. Ponadto utworzono 2 prawosławne szkoły wyższe z wydziałami teologicznymi, 9 szkół przygotowawczych dla duchownych, 3 duchowne szkoły diecezjalne dla dziewcząt, 7 szkół dla katechetów i 3 dla psalmistów. Na terenie Rosji funkcjonuje również 11 szkół dla dyrygentów chórów i 4 kształcące ikonografów (malarzy ikon). Ogólna liczba uczących się w uczelniach i szkołach cerkiewnych wynosi ponad 6000 osób. Wychowaniem religijnym zajmują się szkoły niedzielne, działające przy parafiach prawosławnych. Jedynie w Moskwie funkcjonują 123 cerkiewno-parafialne szkoły niedzielne. Sprawami edukacji świeckich zajmuje się wydział kształcenia religijnego i katechizacji Patriarchatu Moskiewskiego[49].

Edukacja religijna wiernych i katechizacja świeckich ma ogromne znaczenie w społeczeństwie, które jeszcze do niedawna określało się jako ateistyczne. Rosyjska Cerkiew Prawosławna w prowadzeniu „wtórnej ewangelizacji” stosuje różne formy edukacyjne: szkoły niedzielne przy parafiach, koła edukacyjne dla dorosłych, kursy przygotowawcze dorosłych do chrztu, wychowanie religijne w przedszkolach cerkiewnych i grupach prawosławnych w przedszkolach państwowych, prowadzenie prawosławnych gimnazjów i liceów, organizowanie kursów dla prawosławnych katechetów i misjonarzy. W rezultacie tych działań liczba młodzieży objęta cerkiewnym programem edukacyjnym osiągnęła, w zależności od miejscowości, od 30 do 45% ogółu uczniów[50].

Cerkiew prawosławna odzyskała prawo do szerokiej działalności społecznej i charytatywnej. Patriarchat Moskiewski powołał do koordynacji tej formy aktywności Cerkwi wydział do spraw pomocy dobroczynnej i socjalnej. Szczególnego znaczenia nabiera pomoc medyczna świadczona przez Centralny Szpital Kliniczny Patriarchatu Moskiewskiego im. św. Aleksego, metropolity moskiewskiego. Wszelkie usługi medyczne wykonywane w tym szpitalu są świadczone bezpłatnie. Równie wielkie znaczenie ma działalność Centrum Psychiatrycznego, funkcjonującego przy Rosyjskiej Akademii Nauk Medycznych. Centrum udziela bezpłatnej pomocy medycznej osobom skierowanym na leczenie przez parafie diecezji moskiewskiej[51]. We wszystkich diecezjach Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej organizowane są centra pomocy medycznej, zakonnice pracują w szpitalach, zakładają przytułki dla osób chorych i niedołężnych.

W grudniu 1990 r. Święty Synod Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej powołał do życia Ogólnocerkiewny Prawosławny Ruch Młodzieżowy, którego celem stało się działanie na rzecz powrotu dzieci i młodzieży na łono prawosławia. Ważnym zadaniem Ruchu jest integracja prawosławnej młodzieży wokół wartości chrześcijańskich, niesienie pomocy socjalnej potrzebującym, wspieranie odbudowy cerkwi i monasterów, organizowanie pielgrzymek młodzieżowych i utrzymywanie kontaktów z prawosławnymi organizacjami młodzieżowymi z innych państw. Ogólnocerkiewny Prawosławny Ruch Młodzieżowy został przyjęty do Światowego Bractwa Młodzieży Prawosławnej i Szkół Teologicznych „Syndesmos”.

Kontaktami międzynarodowymi zajmuje się wydział cerkiewnych kontaktów zewnętrznych Patriarchatu Moskiewskiego. Zadaniem tego wydziału jest udzielanie pomocy administracyjnej i materialnej kierownictwom diecezji, monasterom, parafiom i innym instytucjom Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej za granicą; podejmowanie decyzji w sprawie stosunków cerkiewno-państwowych; realizowanie kontaktów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z innymi Cerkwiami prawosławnymi i organizacjami religijnymi, politycznymi, kulturalnymi, naukowymi, ekonomicznymi i środkami masowego przekazu. Od 1989 r. wydziałem cerkiewnych kontaktów zewnętrznych kieruje metropolita smoleński i kaliningradzki Cyryl.

W ostatnich latach nastąpiło zbliżenie między Rosyjską Cerkwią Prawosławną a siłami zbrojnymi Federacji Rosyjskiej. Patriarchat Moskiewski powołał do życia wydział do spraw współpracy z siłami zbrojnymi Rosji, którego celem ma być przygotowanie do reaktywowania ordynariatu wojskowego.

Rosyjska Cerkiew Prawosławna posiada długą tradycję działalności misyjnej. Misjonarze rosyjscy przejawiali swoją aktywność od ziem polskich i Bałtyku na zachodzie, do Alaski i Kalifornii na wschodzie, od Murmańska na północy, do Kaukazu, środkowej Azji i Chin na południu. Wielu misjonarzy zapoczątkowało rozwój chrześcijaństwa na wspomnianym obszarze, a ich imiona zostały wpisane w poczet świętych. Przykładem wybitnych osiągnięć misyjnych Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej była działalność św. biskupa Stefana Permskiego, „prepodobnego” Trifona i Hermana – ewangelizatorów Alaski, mnichów monasteru na Wałaamie i Sołowkach, równego apostołom Mikołaja, arcybiskupa Japonii, św. metropolity Innocentego, apostoła Ameryki, archimandryty Makarego Glucharewa, apostoła kraju ałtajskiego. W II połowie XIX w. powstało Prawosławne Towarzystwo Misyjne Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W XIX w. obserwuje się wzmożoną działalność misyjną na obszarach Syberii, na Dalekim Wschodzie i Bliskim Wschodzie. Działalność misyjna była prowadzona wśród pogan, wyznawców islamu i buddyzmu. Na terenie Jerozolimy i Palestyny Towarzystwo Rosyjskie wspierało prawosławnych Arabów i sprawowało opiekę nad wieloma miejscami świętymi. Działalność misyjna została przerwana przez rewolucję bolszewicką w 1917 r. Po okresie represji komunistycznych, dopiero po 1988 r., zostały stworzone warunki do reaktywowania działalności misyjnej.

Obecnie w Rosji ponad 85% społeczeństwa deklaruje przynależność do wyznania prawosławnego. Duma Rosyjska uznała za tradycyjne religie w Rosji prawosławie, islam, buddyzm i judaizm. Ustawa z 1990 r. gwarantuje jednakże prawa innym Kościołom i związkom wyznaniowym. Obecnie w Rosji, po latach indoktrynacji, dopiero kształtuje się nowa rzeczywistość religijna. Tradycyjnie na całym terytorium Republiki Rosyjskiej dominuje prawosławie. Wyznawcami jego, oprócz Rosjan, Białorusinów i Ukraińców, stały się schrystianizowane ludy niesłowiańskie: Karelowie, Czuwasze, Komi, Maryjczycy, Udmurci, Mordwini, Chakasi, Wensi i część Osetyńczyków. Do tej grupy należy dodać liczne diaspory: gruzińską, grecką, mołdawską, rumuńską i bułgarską. Wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego są potomkowie Polaków, Litwinów i Niemców. Wspólnoty katolickie nie odgrywają istotnej roli w życiu religijnym Rosjan. Na całym obszarze Federacji Rosyjskiej funkcjonuje 220 parafii katolickich. Tradycyjne wspólnoty protestanckie skupiają Finów, Estończyków, Łotyszy i część Niemców. W ostatnim okresie wśród Rosjan żywiołowo rozwijają się inne Kościoły protestanckie, które powstały dopiero w XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych: adwentystów, metodystów, baptystów oraz różne sekty religijne (świadkowie Jehowy) i pozareligijne. Obszary położone na północ od Kaukazu, na Powołżu i południowym Uralu są zamieszkane przez muzułmanów. Prawie wszyscy wyznawcy islamu w Rosji należą do odłamu sunnitów. Islam dominuje wśród Czeczeńców, Tatarów, Baszkirów, Kabardyjczyków, Adygejczyków, Czerkasów, Inguszy, Kumyków, Bałkarców, Karaczajów, narodów Dagestanu oraz wśród diaspory zamieszkałych w Rosji Kazachów, Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów, Azerbejdżan. Liczba wspólnot muzułmańskich wzrosła do ponad 3 tys. Wyznawcami buddyzmu i lamaizmu są Kałmucy, Tuwińczycy, Buriaci i część Ewenków[52].

Po 1991 r. w Federacji Rosyjskiej nastąpiły istotne zmiany w życiu religijnym. Zmieniła się liczba wierzących i niewierzących wśród Rosjan. Jeżeli na początku lat dziewięćdziesiątych (1991) liczba niewierzących (62%) była dwukrotnie wyższa od liczby wierzących (31%), to w końcu tej dekady proporcje zostały odwrócone. W 1999 r. liczba niewierzących wynosiła 30% wobec 54% Rosjan deklarujących wyznanie prawosławne[53]. Powrót do Cerkwi nie jest tendencją stałą. Wierzących przybywa w sytuacjach kryzysowych – krachu ekonomicznego oraz zaburzeń politycznych i społecznych. W pierwszym okresie lat dziewięćdziesiątych liczba wierzących Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej powiększyła się głównie o osoby o niewielkich możliwościach ekonomicznych i z niższym statusem społecznym. W tej grupie przeważały kobiety. W drugiej dekadzie lat dziewięćdziesiątych liczba wiernych zwiększyła się nie tylko o osoby dorosłe (ponad dwukrotnie), ale również w takiej samej proporcji wzrosła liczba młodzieży. Ponad dwukrotnie zwiększyła się liczba mężczyzn deklarujących swoje przywiązanie do prawosławia. Prawie trzykrotnie zwiększyła się grupa wierzących wśród inteligencji. Warto podkreślić, że zjawisko to dotyczy nie tylko zwiększenia się masowości deklaracji przywiązania do prawosławia, ale również zmiany w religijności Rosjan. Około 2,5-krotnie zwiększyła się liczba osób uczestniczących w nabożeństwach i przystępujących do sakramentów. Zmiany w religijności dotyczą wszystkich warstw i grup społecznych[54].

Podnosząc problem religijności Rosjan należy zwrócić uwagę na wielką dynamikę powrotu do prawosławia młodych, wykształconych, zamieszkałych na terenach zurbanizowanych. Według badań socjologicznych deklaracja przynależności do Cerkwi prawosławnej nie oznacza ich aktywnego uczestnictwa w życiu religijnym, tzn. częstego uczestniczenia w nabożeństwach, przystępowania do sakramentów czy aktywnego uczestniczenia w życiu wspólnoty parafialnej. Codzienne postawy młodzieży nie zawsze mają cokolwiek wspólnego z wartościami chrześcijańskimi. Wiara chrześcijańska dla współczesnych Rosjan, którzy utożsamiają się z prawosławiem, posiada duże znaczenie psychologiczne, często ograniczone do samego aktu deklaracji przynależności do wyznania. Sama deklaracja w mniemaniu znacznej części wiernych nie nakłada obowiązków religijnych, nie zakłada odpowiedzialności osobistej wobec wspólnoty wierzących, nie wpływa na zmianę charakteru życia codziennego. W tej grupie wiernych istnieje mocne przekonanie, że wiara jedynie skłania ich do rozważań o sensie życia.

Istnieje jednakże druga, zdecydowanie dominująca grupa wiernych, dla której uczestnictwo w obrzędach prawosławnych jest wyrazem manifestacji wiary. Ich udział w życiu religijnym często odnosi się do zewnętrznego wyrazu, bez głębszego zrozumienia sakramentów i dogmatów wiary. Przywiązanie do prawosławia jest szczególnie widoczne w ich wypowiedziach w środkach masowego przekazu. Prawosławie dla Rosjan staje się częścią ich tożsamości narodowej i kulturowej. Prawosławie ma być tą kategorią wartości, która ma wyraźnie odróżnić „prawdziwych” Rosjan od innych. Wśród obu kategorii grup obserwuje się narastające zjawisko zewnętrznego wyrażania swego przywiązania do prawosławia[55]. Szczególną aktywność przejawiają „nowo nawróceni”, często do niedawna byli członkowie partii komunistycznej, którzy choć nie uczestniczą w nabożeństwach, to głośno podkreślają swoją przynależność do prawosławia. W okresie, kiedy problem wyznania staje się coraz bardziej sprawą osobistą obywateli Rosji, to z tej grupy wiernych wyrastają zwolennicy podkreślenia symbiozy państwa i Cerkwi. Prawosławie staje się dla nich symbolem państwa i z tego powodu powstają liczne zakusy wykorzystania Cerkwi do spraw politycznych[56]. Zjawisko takie występuje również w innych krajach postkomunistycznych. Zawsze jednak instrumentalne traktowanie wyznania, podnoszenia tego problemu w życiu politycznym lub państwowym przez „nowo nawróconych” przynosi zgubne konsekwencje dla Cerkwi i społeczności wiernych.

Analizując obecną sytuację wyznaniową w Rosji można zauważyć następujące zjawiska: zbliżenie Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z państwem i rządem, pojawienie się wśród społeczności prawosławnej tendencji ksenofobicznych i izolacjonistycznych oraz ukształtowanie się w państwie synonimów pojęć „prawosławnego” i osoby „narodowości rosyjskiej”. Podobne tendencje w państwie rosyjskim nie były możliwe przed dekadą lat dziewięćdziesiątych. Obecnie problematyka prawosławna jest stale obecna w środkach masowego przekazu i występuje wśród atrybutów władzy państwowej, tak jak miało to miejsce przed 1917 r. Podobne zjawisko występuje w Rzeczypospolitej, gdzie pojęcie „polskości” utożsamia się z katolicyzmem, a dzieje Kościoła rzymskokatolickiego stanowią integralną część spuścizny państwa polskiego. W przypadku Rosji, pomimo zamieszkania jej terytoriów przez wiele grup etnicznych i narodowych, źródłem tradycyjnej kultury duchowej dla Rosjan jest Cerkiew prawosławna.

We współczesnej Rosji w kręgach prawosławnych odradza się historyczna tradycja Moskwy jako Trzeciego Rzymu. Poglądy takowe wyrażają nie tylko świeccy politycy, sięgający po hasła nacjonalistyczne (Władimir Żyrinowski, Eduard Limonow, Wiktor Aksiuczic), ale znaczna część duchowieństwa prawosławnego. Archimandryta Konstanty w moskiewskim czasopiśmie „Russkij Wiestnik” (nr 12 z 1992 r.) napisał: „Na początku tego stulecia ze świadomości narodu rosyjskiego uleciała myśl, że nasza Ojczyzna nie jest Wielką Rosją, jest natomiast przyobleczoną w narodowo-państwową potęgę Świętą Rusią, której Opatrzność Boska powierzyła niezwykle ważną służbę: być ostatnią ostoją wszechświatowego Prawosławia, być poskromicielem światowego zła. Stąd nadanie Moskwie tytułu Trzeciego Rzymu. […] Świat zachodni w sposób oczywisty dojrzewa do przyjęcia Antychrysta. […] Największym naszym wrogiem jest ostatnie, najgorsze stadium zachodniego przeniewierstwa, zgotowanego do przyjęcia Antychrysta. Jego przyjście może powstrzymać jedynie odbudowa zniszczonego Prawosławnego carstwa Rosyjskiego jako Trzeciego Rzymu”. W podobnym tonie wypowiadał się na łamach wspomnianego tygodnika (nr 39 z 1992 r.) metropolita petersburski Ioann[57]. Pomimo że wielu prawosławnych duchownych i świeckich odżegnuje się od nacjonalistycznego misjonizmu, to nie sposób nie zauważyć, że poglądy takie nie są obce znacznej części społeczeństwa rosyjskiego[58].

Polityka hierarchii Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej i władz państwowych zmierzająca do stworzenia z prawosławia religii państwowej powoduje wspólne wystąpienie państwa i Cerkwi przeciwko ruchom sekciarskim, innowierczym, a nawet tendencjom niezgodnym z tradycyjną kulturą i tożsamością Rosjan[59]. Szczególnie mocno akcentuje się w wypowiedziach duchownych i polityków, że Rosyjska Cerkiew Prawosławna była i pozostaje integralną częścią struktury państwowej Rosji. Ewangelizacja ziem ruskich była przeprowadzana przy pomocy aparatu państwowego. Rosyjska Cerkiew Prawosławna, podobnie jak Cerkiew bizantyjska, była ściśle połączona z państwem. Panujący w Rosji, z wyjątkiem okresu komunistycznego, zawsze dążyli do konsolidacji państwa i społeczeństwa przy pomocy Cerkwi. Chrześcijaństwo wzmacniało istniejącą strukturę społeczną oraz dawało możliwość rozwoju kulturalnego i intelektualnego wszystkim mieszkańcom państwa rosyjskiego. Źródłem przymierza państwa i Cerkwi początkowo stały się zasady apostolskie, a w ostatnich trzech stuleciach, wyłączając okres komunizmu, symbioza Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej i państwa w Rosji opiera się na obopólnych interesach[60].



[1] O roli Cerkwi prawosławnej w dziejach państwa rosyjskiego por.: L. Bazylow, Historia Rosji, t. I–II, Warszawa 1983; L. Kucharzewski, Od białego caratu do czerwonego, t. I–II, Warszawa 1990; J. Ochmański, Dzieje Rosji do roku 1861, Warszawa 1986; R. Pipes, Rosja carów, Warszawa 1990; J. C. Roberti, N. Struvé, D. Popielovski, Historie de l’Église russe, Nouvelle Cité, Paris 1989; W. A. Serczyk, Poczet władców Rosji, Londyn 1992; Z. Wójcik, Dzieje Rosji 15331801, Warszawa 1981.

[2] Powieść minionych lat. Charakterystyka historyczno-literacka, przekład i komentarz F. Sielicki, Wrocław 1968, s. 248; O. M. Rapow, Russkaja Cerkow' w IX–pierwoj trieti XII w., Moskwa 1988, s. 77–90.

[3] Kroniki staroruskie, wybrał, wstępem i przypisami opatrzył F. Sielicki, Warszawa 1987, s. 4345.

[4] A. Poppe, Olga, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. III, Wrocław 1975, s. 477, 478; I. Ševčenko, Byzantine Roots of Ukrainian Christianity, Harvard University 1984; S. Senyk, A History of the Church in Ukraine, vol. I, Roma 1993.

[5] Dokładną rekonstrukcję chrztu Rusi w ostatnich latach przedstawili: A. Poppe, Ruś i Bizancjum w latach 986989, „Kwartalnik Historyczny”, R. LI, nr 1, 1978, s. 322; tenże, The Rise of Christian Russia, London 1982; G. Podskalsky, Christentum und theologische Literatur in der Kiever Rus’ (9881237), München 1982; M. Brajcześkyj, Utwerdżennia Chrystyjanstwa na Rusy, Kyjiw 1988; O. M. Rapow, Russkaja Cerkow' w IX–pierwoj trieti XII w., Moskwa 1988; S. Senyk, A History of the Church in Ukraine, vol. I, Romae 1993; J. Swastek, Chrzest Rusi, s. 5571.

[6] A. Poppe, Państwo i Cerkiew na Rusi w XI w., Warszawa 1968.

[7] G. P. Fiedotow, Swiatyje driewniej Rusi (X–XVII st.), New York 1959, s. 1831; J. Kołogriwow, Oczerki po istorii Russkoj Swiatosti, Bruxelles 1961, s. 2127; J. S. Gajek, U początków świętości Rusi Kijowskiej, [w:] Chrystus zwyciężył. Wokół chrztu Rusi Kijowskiej, pod red. J. S. Gajka i W. Hryniewicza, Warszawa 1989, s. 97–99.

[8] J. Kołogriwow, Oczerki…, s. 2128; G. P. Fiedotow, Swiatyje driewniej Rusi, s. 7294.

[9] J. Kołogriwow, Oczerki…, s. 6366; E. Gołubinskij, Istorija kanonizacyi swiatych w Russkoj Cerkwi, Moskwa 1903, s. 57, 63.

[10] G. P. Fiedotow, Swiatyje driewniej Rusi, s. 3260; Pateryk Kijowsko-Pieczerski, czyli opowieści o świętych ojcach w pieczerach kijowskich położonych, opr. L. Nadzyńska, Wrocław 1993, s. 152257.

[11] E. Gołubinskij, Istorija kanonizacyi swiatych w Russkoj Cerkwi, s. 51, 60.

[12] Żytija swiatych, opr. przez monachinię Taisję, t. I, New York 1983, s. 243245; A. A. Mielnikow, Put’ niepieczalen. Istoriczeskije swidietielstwa o swiatosti Biełoj Rusi, Minsk 1992, s. 2540; A. Mironowicz, Święci w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, [w:] Wilno i kresy północno-wschodnie, t. I, Historia i ludzkie losy, pod red. E. Feliksiak i A. Mironowicza, Białystok 1996, s. 81, 82.

[13] Żytija swiatych, opr. przez monachinię Taisję, t. II, s. 79, 108, 109, 223, 245; G. P. Fiedotow, Swiatyje driewniej Rusi, s. 6171; A. A. Mielnikow, Put’ niepieczalen, s. 5254, 91101, 171174; A. Mironowicz, Święci w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, s. 8388.

[14] J. Kołogriwow, Oczerki…, s. 7584; G. P. Fiedotow, Swiatyje driewniej Rusi, s. 95117.

[15] J. S. Gajek, U początków świętości Rusi Kijowskiej, s. 101103.

[16] Żytija swiatych, opr. przez monachinię Taisję, t. I, s. 95, 243245; A. A. Mielnikow, Put’ niepieczalen, s. 2125, 4143; A. Mironowicz, Święci w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, s. 7981.

[17] Żytija swiatych, opr. przez monachinię Taisję, t. I, s. 154; A. A. Mielnikow, Put’ niepieczalen, s. 6973; A. Mironowicz, Święci w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, s. 84, 85.

[18] Pateryk…, s. 172, 199.

[19] Żytija swiatych, Dymitra Rostowskiego, ks. III, Moskwa 1905, s. 693696; ks. VIII, Moskwa 1906, s. 211218; A. A. Mielnikow, Put’ niepieczalen, s. 6973, 102107, 140152, 171174; A. Mironowicz, Święci w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, s. 8688.

[20] E. Gołubinskij, Istorija kanonizacyi…, s. 76109; A. A. Mielnikow, Put’ niepieczalen, s. 114152, 171174; A. Mironowicz, Święci w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, s. 8694.

[21] A. W. Serczyk, Prehistoria imperium, czyli imperialne oblicze absolutyzmu rosyjskiego, [w:] Cywilizacja Rosji Imperialnej, pod red. P. Kraszewskiego, Poznań 2002, s. 3133.

[22] J. A. Babinow, Ewolucyja gosudarstwienno-cerkownych otnoszennij w Rossijskoj impierii, [w:] Cywilizacja Rosji Imperialnej, s. 265266.

[23] J. Keller, Prawosławie, Warszawa 1982, s. 183184.

[24] Swiaszczennomuczenik Jermogen, patriarch moskowskij i wsieja Rossii, czudotworec, [w:] Prawosławnyje swiatyni, Moskwa 2003, s. 7781.

[25] N. Pablenko, Piotr Pierwyj, Moskwa 1975, s. 306307; W. A. Serczyk, Piotr I Wielki, Wrocław 1990; B. A. Uspieński, W. M. Żywow, Car i Bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji, Warszawa 1992, s. 8688; A. Mironowicz, Polityka Piotra I wobec Kościoła prawosławnego w Rosji i w Rzeczypospolitej, [w:] Cywilizacja Rosji Imperialnej, pod red. P. Kraszewskiego, Poznań 2002, s. 277294.

[26] W. M. Babuzan, Narody Rossii w pierwoj połowinie XIX w. Czisliennost’ i etniczeskij sostaw, Moskwa 1992, s. 125; P. Eberhardt, Geografia ludności Rosji, Warszawa 2002, s. 8788.

[27] Optina Pustyń, [w:] Prawosławnyje swiatyni, Moskwa 2003, s. 302308.

[28] Istocznik swiatogo Serafima, [w:] Prawosławnyje swiatyni, s. 812.

[29] Czasownia błażennoj Ksieni Pietierburgskoj, [w:] Prawosławnyje swiatyni, s. 4448.

[30] O. Clément, Kościół prawosławny od roku 1054 do współczesności, [w:] Encyklopedia religii świata, cz. I, Historia, Warszawa 2002, s. 465466.

[31] P. Eberhardt, Geografia ludności Rosji, s. 117119.

[32] J. A. Babinow, Ewolucja gosudarstwienno-cerkownych otnoszennij w Rossijskoj impierii, s. 270271.

[33] Tamże, s. 273274.

[34] N. A. Kirowa, Włast’ i Cerkow’ w 19221925 gody, Moskwa 1997, s. 221.

[35] O. Clément, Kościół prawosławny od roku 1054 do współczesności, s. 468470.

[36] A. L. Jelisiejew, Politika Sowietskogo gosudarstwa po otnoszeniju k Russkoj Prawosławnoj Cerkwi w 2030-je gody, Moskwa 1997, s. 167; K. W. Cechanskaja, Rossija. Tiendiencyi rieligioznosti w XX wiekie, „Istoriczeskij Wiestnik”, nr 5, 2000; http://www.krotov.org/library/ts/tsehans.html

[37] Russkaja Prawosławnaja Cerkow’ w sowietskoje wriemia (19171991). Matieriały i dokumienty po istorii otnoszenij mieżdu gosudarstwom a Cerkow’ju, pod red. G. G. Sztrikker, t. II, Moskwa 1995.

[38] Wsiesojuznaja pieriepiś nasielenija 1937 g., Kratkije itogi, Moskwa 1991, s. 104115; P. Eberhardt, Geografia ludności Rosji, s. 120122.

[39] Cyt. za: W. Cypin, Istorija Russkoj Cerkwi (19171997), Moskwa 1997, s. 258.

[40] „Żurnał Moskowskoj Patriarchii”, nr 1, 1943, s. 5.

[41] K. W. Cechanskaja, Rossija. Tiendiencyi rieligioznosti w XX wiekie, s. 4.

[42] W. Cypin, Istorija Russkoj Cerkwi (19171997), s. 337; S. Gordun, Prawosławnaja Cerkow’ w pierijod s 1943 po 1970 g., „Żurnał Moskowskoj Patriarchii”, nr 1, 1993, s. 45.

[43] K. W. Cechanskaja, Rossija. Tiendiencyi rieligioznosti w XX wiekie, s. 5.

[44] W. Cypin, Istorija Russkoj Cerkwi (19171997), s. 379, 397, 417.

[45] Tamże, s. 412.

[46] Tamże, s. 419.

[47] O. Clément, Kościół prawosławny od roku 1054 do współczesności, s. 472473.

[48] http://www.russian-orthodox-church.org.ru/today-ru.htm; K. W. Cechanskaja, Rossija. Tiendiencyi rieligioznosti w XX wiekie, s. 8.

[49] http://www.russian-orthodox-church.org.ru/today-ru.htm

[50] K. W. Cechanskaja, Rossija. Tiendiencyi rieligioznosti w XX wiekie, s. 910.

[51] http://www.russian-orthodox-church.org.ru/today-ru.htm

[52] P. Eberhardt, Geografia ludności Rosji, s. 123126.

[53] K. W. Cechanskaja, Rossija. Tiendiencyi rieligioznosti w XX wiekie, s. 89; B. Dubin, Massowoje prawosławie w Rossii, s. 1 [w:] http:www.index.org.ru/journal/11/dubin.html

[54] Tamże, s. 2.

[55] B. Dubin, Zierkało i ramka. Nacyjonalno-politiczeskije mify w kollektiwnom woobrażenii siegodniasznej Rossii, „Znanije – siła” 1999, nr 9/10, s. 5158.

[56] B. Dubin, Massowoje prawosławie w Rossii, s. 3.

[57] Cyt. za: A. Lazari, Współczesny nacjonalizm rosyjski i prawosławie, [w:] Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XI–XX), Warszawa 1997, s. 335336.

[58] Tamże, s. 338.

[59] M. Patyna, Rosyjska Cerkiew Prawosławna, [w:] http://www.rosjapl.republika.pl/cerkiew/kosciol.html

[60] J. A. Babinow, Ewolucyja gosudarstwienno-cerkownych otnoszennij w Rossijskoj impierii, s. 272276.